VAI TRÒ CỦA CÁC TỔ CHỨC TƯ VẤN CHÍNH SÁCH TRONG QUẢN TRỊ ĐỊA PHƯƠNG Ở VIỆT NAM

ThS. Nguyễn Thu Hà, Phó phòng

Viện Khoa học Tổ chức nhà nước và Lao động

Lời nói đầu

Bài viết phân tích vai trò quan trọng của các tổ chức tư vấn chính sách trong bối cảnh quản trị địa phương tại Việt Nam hiện nay. Các tổ chức này giúp nâng cao chất lượng chính sách, tăng cường tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và mở rộng dân chủ thông qua các hoạt động nghiên cứu, phản biện và tư vấn độc lập. Hiệu quả hoạt động của họ phụ thuộc vào năng lực nội tại, cơ chế chính sách thu hút và tư duy sử dụng của chính quyền địa phương. Về thực trạng, dù đã hình thành mạng lưới tư vấn từ Trung ương đến địa phương, nhưng nhìn chung vẫn còn nhiều hạn chế. Các thách thức bao gồm năng lực tư vấn còn yếu, thiếu chuyên gia giỏi, kinh phí hạn hẹp và đặc biệt là thể chế pháp lý chưa hoàn thiện, một số chính quyền địa phương chưa thực sự coi trọng vai trò tư vấn. Để khắc phục, bài viết đề xuất các giải pháp trọng tâm: hoàn thiện khung pháp lý để chính thức công nhận vai trò tư vấn; xây dựng quy trình tham vấn bắt buộc đối với các dự án lớn; và nâng cao năng lực, cơ chế tài chính tự chủ cho các tổ chức này.

1. Tổ chức tư vấn chính sách và quản trị địa phương ở Việt Nam

Tư vấn là quá trình cung cấp thông tin, lời khuyên hoặc giải pháp cho một vấn đề hoặc tình huống cụ thể, thường dựa trên kỹ năng, kinh nghiệm, kiến thức chuyên môn của người tư vấn giúp người được tư vấn (cá nhân hoặc đại diện tổ chức) hiểu rõ vấn đề, đưa ra quyết định đúng đắn hoặc giải quyết các khó khăn.

Tư vấn có ý nghĩa quan trọng trong nhiều lĩnh vực và mang lại nhiều lợi ích cho cá nhân, tổ chức và xã hội, như: Tư vấn giúp xác định và phân tích các vấn đề một cách chính xác, từ đó đưa ra các giải pháp hiệu quả. Điều này giúp tiết kiệm thời gian và nguồn lực cho cá nhân và tổ chức. Tăng cường quyết định: Nhờ có sự hỗ trợ từ chuyên gia, cá nhân hoặc tổ chức được tư vấn có thể đưa ra những quyết định chính xác hơn, giảm thiểu rủi ro và sai sót, từ đó tiết kiệm thời gian và chi phí. Tư vấn giúp tối ưu hóa quy trình làm việc, nâng cao chất lượng sản phẩm và dịch vụ, từ đó cải thiện hiệu suất hoạt động của tổ chức. Những ý tưởng và giải pháp sáng tạo được tư vấn góp phần giúp tổ chức phát triển và thích ứng với môi trường thay đổi.

Trong quá trình xây dựng chính sách công, việc sử dụng tư vấn cũng có ý nghĩa rất quan trọng. Tư vấn chính sách là quá trình các chuyên gia, tổ chức độc lập đưa ra ý kiến, đánh giá, phân tích và khuyến nghị cho các cơ quan nhà nước hoặc tổ chức về các vấn đề phức tạp, nhằm hoàn thiện và nâng cao chất lượng chính sách công, đưa ra giải pháp hiệu quả để giải quyết các thách thức kinh tế - xã hội, và ứng phó với những biến động bất thường. Hoạt động tư vấn chính sách có thể do các chủ thể là cá nhân hoặc tổ chức thực hiện, trong đó, hoạt động của các tổ chức tư vấn chính sách là chủ yếu.

Trên thế giới, các nước thường sử dụng khái niệm “think tank” để chỉ các tổ chức tư vấn chính sách. Có nhiều cách định nghĩa về tổ chức tư vấn chính sách  (hay “think tank”), nhưng tựu chung lại có thể hiểu:

Tổ chức tư vấn chính sách là các tổ chức độc lập thực hiện các nghiên cứu, phân tích và đưa ra các sáng kiến, khuyến nghị, lựa chọn và giải pháp cho các nhà hoạch định chính sách và các quan chức chính phủ; trực tiếp hoặc gián tiếp tham gia và tác động đến quá trình hoạch định chính sách thông qua nhiều hình thức khác nhau cung cấp ý tưởng, vận động, định hướng dư luận và giải thích chính sách, tạo cầu nối cho các học giả, chuyên gia, doanh nghiệp, các nhà lãnh đạo, quản lý thuộc bộ máy nhà nước thông qua các cuộc thảo luận cấp cao.

Quản trị địa phương: Đây không phải là một khái niệm mới trên thế giới, tuy nhiên đối với Việt Nam quản trị địa phương là một vấn đề mới được quan tâm nghiên cứu gần đây cùng với quá trình nghiên cứu về quản trị quốc gia. Quản trị địa phương (Local Governance), là cách tiếp cận nhằm giải quyết các vấn đề của địa phương bởi chính các thực thể tồn tại, vận động và phát triển ở địa phương. Đây không đơn thuần chỉ là hoạt động của chính quyền địa phương, mà là phương thức quản lý các vấn đề địa phương, bởi một cơ chế tập thể của nhiều thực thể có liên quan và trên cơ sở đồng thuận.

“Quản trị địa phương là quá trình ra quyết định và thực thi chính sách công ở cấp địa phương, được thực hiện thông qua sự phối hợp giữa các cơ quan chính quyền địa phương, tổ chức xã hội, doanh nghiệp, cộng đồng và các bên liên quan khác, nhằm cung cấp dịch vụ công hiệu quả, thúc đẩy sự phát triển ổn định, thịnh vượng và bền vững của địa phương”[1].

Một trong những nội dung quan trọng của quản trị địa phương đó là tăng cường sự tham gia tích cực của các tổ chức xã hội, khu vực tư nhân và công chúng trong quá trình ra quyết định ở địa phương và kiến nghị với Trung ương. Điều này cũng hàm nghĩa việc cần tăng cường sự tham gia của xã hội và các tổ chức tư vấn chính sách trong quản trị địa phương nói chung và trong quá trình hoạch định chính sách công của chính quyền địa phương nói riêng.

Trong bối cảnh Việt Nam mới thực hiện cuộc cách mạng tinh gọn tổ chức bộ máy hệ thống chính trị, thực hiện sự thay đổi căn bản trong tổ chức chính quyền địa phương chuyển từ mô hình tổ chức chính quyền ba cấp sang mô hình hai cấp. “Bản chất của mô hình mới là chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị kiến tạo, phục vụ nhân dân, từ trạng thái thụ động sang chủ động, hướng đến mục tiêu cao nhất là sự phát triển của đất nước và hạnh phúc của nhân dân”[2]. Đây là mô hình mới, chưa có tiền lệ, đòi hỏi thay đổi toàn diện về tư duy và phương thức quản trị, phải đổi mới mạnh mẽ phương thức quản trị, hướng tới chính quyền kiến tạo phát triển và phục vụ nhân dân. Thực tiễn này đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với các cấp chính quyền địa phương phải nâng cao chất lượng chính sách, quyết sách quản trị địa phương. Do đó, việc huy động và phát huy vai trò của các tổ chức tư vấn chính sách trong quá trình xây dựng và tổ chức thi hành các chính sách công tại địa phương là một nhu cầu cấp thiết.

Các tổ chức tư vấn chính sách có vai trò quan trọng trong quá trình quản trị địa phương, thể hiện qua các khía cạnh cụ thể sau:

Nâng cao chất lượng chính sách quản trị địa phương

Trong quá trình quản trị địa phương, các tổ chức tư vấn chính sách có nhiều vai trò khác nhau, như: phát hiện vấn đề cần giải quyết từ thực tiễn, đề xuất sáng kiến chính sách và phản ánh tâm tư, nguyện vọng của các tầng lớp nhân dân đối với cấp ủy Đảng và chính quyền địa phương; Tham gia xây dựng dự thảo chủ trương, chính sách của cấp ủy Đảng và chính quyền địa phương; Cung cấp và tư vấn phương án chính sách cho cấp ủy Đảng và chính quyền địa phương; Giám định và phản biện đối với dự thảo chủ trương, chính sách của cấp ủy Đảng và chính quyền; Đánh giá, tổng kết việc thực hiện chủ trương, chính sách của cấp ủy Đảng và chính quyền địa phương; Truyền thông chính trị và định hướng dư luận xã hội ở địa phương, đưa chính sách nhanh chóng hòa nhập vào thực tiễn cuộc sống, tới gần nhân dân hơn; Tham gia đào tạo, bồi dưỡng cán bộ lãnh đạo, quản lý cho các cơ quan nhà nước ở địa phương.

   Như vậy, dù tham gia vào công đoạn nào trong chu trình xây dựng chính sách thì các tổ chức tư vấn chính sách đều có những đóng góp, tác động đối với chất lượng chính sách quản trị địa phương. Quá trình tham khảo, trao đổi và tiếp thu các ý kiến tư vấn, khuyến nghị của các tổ chức tư vấn sẽ giúp cho các chính sách quản trị địa phương được xây dựng sát thực tiễn hơn, khách quan, khoa học hơn, đảm bảo tính khả thi và nâng cao hiệu quả của các chính sách sau khi được ban hành.

Nâng cao tính công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình của chính quyền trong quá trình xây dựng và thực thi chính sách.

   Đảm bảo công khai, minh bạch trong xây dựng và thực thi chính sách là yêu cầu quan trọng để bảo đảm dân chủ và phát triển đối với Việt Nam hiện nay. Trong bối cảnh mở rộng dân chủ và sự tham gia của người dân, tổ chức thì việc thực hiện công khai, minh bạch đối với chu trình chính sách sẽ góp phần mở rộng dân chủ, thực hiện nguyên tắc “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân thụ hưởng”, đưa chính sách đến với người dân, tổ chức một cách thực chất và phát huy hiệu quả trong cuộc sống.

Yêu cầu của quản trị địa phương là đảm bảo sự tham gia của các chủ thể vào các công việc quản trị, hoạch định chính sách phát triển của địa phương, trong đó có quá trình xây dựng, thực thi chính sách. Với việc tham gia của các tổ chức tư vấn chính sách vào các khâu của quy trình xây dựng chính sách, đòi hỏi các cơ quan công quyền - chủ thể xây dựng và ban hành chính sách - trong quá trình xây dựng chính sách phải có đảm bảo tính công khai quy trình, công khai chủ trương, dự kiến các nội dung chính sách để người dân, các tổ chức được biết, đồng thời có ý kiến tham gia xây dựng, phản biện. Bên cạnh đó, các chủ thể xây dựng, biên soạn chính sách phải có trách nhiệm giải trình các nội dung liên quan đến chính sách theo yêu cầu của người dân, tổ chức. Trong quá trình nghiên cứu đưa ra các ý kiến tư vấn chính sách, các tổ chức tư vấn chính sách có quyền yêu cầu các cơ quan soạn thảo chính sách và các cơ quan liên quan giải trình các nội dung liên quan đến việc đề xuất chính sách cũng như những trách nhiệm, tác động của các chính sách dự kiến tới các đối tượng chịu ảnh hưởng của chính sách được ban hành.

Việc sử dụng tổ chức tư vấn như một cơ chế phản biện độc lập giúp quá trình xây dựng chính sách minh bạch hơn, đồng thời buộc chính quyền phải giải trình rõ ràng hơn về những quyết định của mình. Sự tương tác với các tổ chức tư vấn chuyên môn cao giúp chính quyền địa phương tiếp cận được các kiến thức, kinh nghiệm mới, từ đó áp dụng các phương pháp quản trị hiện đại và sáng tạo vào thực tiễn công việc.

Nâng cao tính dân chủ, mở rộng sự tham gia của các chủ thể quản trị địa phương.

Trong bối cảnh hiện đại hóa quản trị, quản trị địa phương tại Việt Nam đang có sự chuyển dịch từ phương thức quản lý truyền thống, nhấn mạnh vai trò chủ đạo của chính quyền, sang phương thức quản trị hiện đại, đề cao việc phát huy và tích hợp sức mạnh của nhiều chủ thể, bao gồm chính quyền, doanh nghiệp, các tổ chức xã hội và cộng đồng. Sự tham gia của các tổ chức tư vấn chính sách trong quá trình hoạch định chính sách công ở cấp địa phương được coi là một yếu tố quan trọng để nâng cao tính dân chủ và hiệu quả.

Các tổ chức tư vấn chính sách đóng vai trò quan trọng trong quản trị địa phương thông qua việc cung cấp các ý kiến độc lập, phản biện chính sách từ bên ngoài và tạo cầu nối giữa chính quyền và người dân, từ đó góp phần nâng cao tính dân chủ, mở rộng sự tham gia của các chủ thể quản trị địa phương.

Nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, chất lượng dịch vụ công và thúc đẩy sự phát triển bền vững của địa phương.

Tổ chức tư vấn chính sách góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, chất lượng dịch vụ công và thúc đẩy sự phát triển bền vững của địa phương thông qua việc cung cấp phân tích chuyên môn, đề xuất giải pháp sáng tạo, nâng cao năng lực hoạch định chính sách và cải thiện quá trình ra quyết định. Các tổ chức này giúp đánh giá tình hình thực tế, dự báo kết quả và cung cấp thông tin, cơ sở khoa học cho các nhà quản lý để xây dựng chính sách hiệu quả, đáp ứng nhu cầu của người dân và phù hợp với mục tiêu phát triển chung.

Các yếu tố ảnh hướng tới hiệu quả tư vấn chính sách của các tổ chức tư vấn chính sách đối với quản trị địa phương gồm:

Một là, năng lực của các tổ chức tư vấn chính sách

Năng lực nghiên cứu và đưa ra các khuyến nghị của các tổ chức tư vấn chính sách đối với các cơ quan có thẩm quyền hoạch định chính sách. Thể hiện qua các các khía cạnh: khả năng nhận diện các vấn đề chính sách và xây dựng các khuyến nghị chính sách.

Các tổ chức tư vấn chính sách trong quá trình nghiên cứu, hoạt động thực tiễn sớm nghiên cứu, phát hiện những vấn đề nảy sinh trong thực tiễn, từ đó đề xuất những giải pháp chính sách về lĩnh vực chính trị, xã hội, văn hóa, con người, quan hệ quốc tế,…để báo cáo tư vấn các cơ quan Đảng và Nhà nước ở địa phương kịp thời hoạch định và ban hành các chính sách điều chỉnh các mối quan hệ xã hội, các vấn đề nảy sinh đó.

Trước những đòi hỏi, yêu cầu mới về biến đổi xã hội và việc ra các quyết định, các chính sách nhanh chóng và kịp thời, các tổ chức tư vấn nếu phát hiện vấn đề sớm và có khuyến nghị kịp thời góp phần rất lớn vào việc xây dựng, hoạch định chính sách quản trị địa phương.

Bên cạnh đó, nhiều đề tài, nhiệm vụ khoa học về nghiên cứu, đánh giá chính sách do các tổ chức tư vấn triển khai đã xây dựng các bản kiến nghị gửi tới Chính phủ và các cơ quan, ban ngành liên quan gắn kết với hoạt động tư vấn chính sách tại các địa phương.

Hai là, mức độ hoàn thiện của các cơ chế, chính sách thu hút, phát huy vai trò của các tổ chức tư vấn chính sách trong quản trị địa phương.

Mức độ hoàn thiện của cơ chế, chính sách thu hút và phát huy vai trò của tổ chức tư vấn chính sách trong quản trị địa phương có tác động lớn tới hiệu quả tư vấn của các tổ chức tư vấn chính sách đối với quản trị địa phương.

Nếu cơ chế, chính sách đảm bảo sự tách bạch giữa tư vấn và ra quyết định, đa dạng hóa hình thức tương tác với tổ chức tư vấn, tạo được cơ chế độc lập, công bằng cho các tổ chức tư vấn tham gia, đóng góp, khuyến nghị xây dựng chính sách dẫn đến việc các tổ chức tư vấn chính sách có cơ hội tham gia nhiều hơn vào quá trình hoạch định xây dựng và thực thi chính sách. Bên cạnh đó, nếu cơ chế, chính sách thu hút chuyên gia giỏi và lắng nghe ý kiến tư vấn được coi trọng đúng mức, dẫn đến quá trình xây dựng chính sách được mở rộng, đảm bảo tính đa diện, đa chiều. Các cơ chế, chính sách phát triển đảm bảo sự bình đẳng trong tiếp cận nguồn kinh phí và cơ chế tham gia tư vấn chính sách cho chính quyền địa phương các cấp sẽ góp phần tăng cường tính khách quan, độc lập, đa chiều trong các ý kiến tư vấn xây dựng chính sách.

Và ngược lại nếu cơ chế, chính sách thu hút, phát huy vai trò của các tổ chức tư vấn chính sách trong quản trị địa phương hạn chế, thể hiện ở việc thiếu sự tách bạch giữa tư vấn và ra quyết định, chưa đa dạng hóa hình thức tương tác với tổ chức tư vấn, và thiếu cơ chế độc lập, công bằng, không thu hút được chuyên gia giỏi và không coi trọng đúng mức việc lắng nghe ý kiến tư vấn, dẫn đến vòng khép kín trong xây dựng chính sách.

Ba là, tư duy, nhận thức của chính quyền địa phương trong việc sử dụng và phát huy vai trò của các tổ chức tư vấn chính sách trong quá trình xây dựng và thực thi chính sách quản trị địa phương.

Tư duy và nhận thức của chính quyền địa phương có tác động quyết định đến việc sử dụng tổ chức tư vấn chính sách, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng xây dựng và thực thi chính sách quản trị địa phương. Nếu chính quyền có tư duy cầu thị, cởi mở, họ sẽ chủ động tìm kiếm, tôn trọng và phát huy hiệu quả vai trò phản biện, tham vấn của các tổ chức này, dẫn đến các chính sách được hoạch định chính xác, phù hợp với thực tiễn, nâng cao hiệu quả quản trị, tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình, thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Sự tham vấn từ các tổ chức tư vấn độc lập giúp chính quyền địa phương có cái nhìn đa chiều, khách quan hơn, phát hiện những lỗ hổng trong dự thảo chính sách trước khi ban hành. Điều này giúp chính sách trở nên hoàn thiện, phù hợp với thực tế, tránh được những sai sót không đáng có. Khi chính sách được xây dựng dựa trên cơ sở khoa học và ý kiến đa chiều, việc thực thi sẽ thuận lợi hơn, nhận được sự đồng thuận và ủng hộ từ người dân và doanh nghiệp, giảm thiểu rủi ro và chi phí phát sinh do những bất cập. Việc sử dụng tổ chức tư vấn như một cơ chế phản biện độc lập giúp quá trình xây dựng chính sách minh bạch hơn, đồng thời buộc chính quyền phải giải trình rõ ràng hơn về những quyết định của mình. Sự tương tác với các tổ chức tư vấn chuyên môn cao giúp chính quyền địa phương tiếp cận được các kiến thức, kinh nghiệm mới, từ đó áp dụng các phương pháp quản trị hiện đại và sáng tạo vào thực tiễn công việc.

Ngược lại, khi chính quyền có tư duy bảo thủ, khép kín sẽ hạn chế, bỏ qua nguồn lực tư vấn quý báu này, dẫn đến những chính sách phiến diện, thiếu thực tế khó khả thi, kém hiệu quả và dễ trở nên lạc hậu: Khi không lắng nghe ý kiến từ bên ngoài, chính quyền có thể tự đưa ra quyết định dựa trên những đánh giá chủ quan, thiếu sót, dẫn đến chính sách không phù hợp với hoàn cảnh thực tế và nhu cầu của người dân. Hiệu quả thực thi thấp: Chính sách được hoạch định vội vàng, thiếu cơ sở khoa học sẽ khó có thể đi vào cuộc sống. Dễ phát sinh mâu thuẫn, xung đột với các quy định khác, gây khó khăn trong quá trình thực hiện. Rủi ro, lãng phí nguồn lực: Việc thiếu tham vấn chuyên sâu có thể dẫn đến những quyết định sai lầm, gây lãng phí nguồn lực (tài chính, nhân lực, vật lực) vào những dự án kém hiệu quả. Mâu thuẫn và xung đột xã hội: Những chính sách không đáp ứng được nguyện vọng của người dân hoặc gây ra những tác động tiêu cực có thể làm gia tăng căng thẳng xã hội, tạo ra mâu thuẫn giữa chính quyền và người dân, doanh nghiệp.

Vòng lặp "tự nghiên cứu, tự ban hành": Khi cơ quan hoạch định chính sách đồng thời là cơ quan tự nghiên cứu và ban hành, sẽ tạo ra một "vòng khép kín", thiếu sự độc lập từ bên ngoài tham gia vào quá trình tư vấn và phản biện, làm hạn chế tính hiệu quả và chất lượng của chính sách.

2. Thực trạng vai trò của các tổ chức tư vấn chính sách trong quản trị địa phương ở nước ta

Ưu điểm của các tổ chức tư vấn chính sách

Thời gian qua, ở nước ta đã xây dựng và hình thành được hệ thống các tổ chức tư vấn chính sách từ Trung ương đến các địa phương. Các tổ chức này có những đóng góp nhất định đối với quá trình phát triển đất nước nói chung, đối với kết quả quản trị các địa phương nói riêng. Mạng lưới các tổ chức tư vấn chính sách ở các địa phương bao gồm các tổ chức khoa học công nghệ thực hiện chức năng tư vấn chính sách dưới các tên gọi khác nhau như học viện, viện, trung tâm nghiên cứu... thuộc cơ quan Đảng, Nhà nước, trường đại học, các đoàn thể nhân dân, Liên hiệp các hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam và các tổ chức khoa học công nghệ ngoài công lập.

Các tổ chức tư vấn chính sách tại các địa phương đã có nhiều đóng góp trong quá trình hoạch định và thực thi chính sách ở các địa phương, trong đó điển hình là một số các tổ chức tư vấn tại các thành phố lớn như Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh. Tiêu biểu như mô hình của Viện Nghiên cứu thành phố Hồ Chí Minh (HIDS) có thể được coi là một trường hợp nghiên cứu tiên phong. HIDS là một cơ quan nghiên cứu khoa học trực thuộc Ủy ban nhân dân thành phố (UBND), có chức năng nghiên cứu, tham mưu và tư vấn cho Thành ủy và UBND thành phố về các vấn đề kinh tế, xã hội và môi trường. HIDS đặt mục tiêu trở thành một trong những đơn vị tư vấn chiến lược hàng đầu tại thành phố Hồ Chí Minh và khu vực Đông Nam Bộ. Tổ chức này đã đóng vai trò quan trọng trong việc tư vấn cho các kế hoạch phát triển dài hạn của thành phố, ví dụ như trong giai đoạn phòng chống dịch Covid-19, giúp thành phố đưa ra các chương trình phục hồi kinh tế hiệu quả. Sự tồn tại và hoạt động của HIDS cho thấy mô hình tổ chức tư vấn chính sách liên kết với chính quyền địa phương có tiềm năng, nhưng nó vẫn là một ngoại lệ hiếm hoi trong bối cảnh chung của cả nước.

Tại hầu hết cấp tỉnh/thành phố, các tổ chức tư vấn chính sách tại địa phương thường tham gia góp ý các dự thảo nghị quyết hội đồng nhân dân (HĐND) về phát triển kinh tế - xã hội, ngân sách, quy hoạch; góp ý dự thảo quyết định của UBND về đất đai, giải phóng mặt bằng, chính sách dân tộc, an sinh xã hội, môi trường…

Bên cạnh đó, một số tổ chức tư vấn chính sách theo quy định còn trực tiếp tham gia ban soạn thảo, tổ biên tập các dự án chính sách, pháp luật; góp ý kiến xây dựng dự thảo chính sách, pháp luật thông qua nghiên cứu, gửi văn bản, tham dự hội thảo; tổ chức hội thảo, tọa đàm để lấy ý kiến chuyên gia, nhà khoa học; tham gia tư vấn…

Sự tham gia của các tổ chức tư vấn chính sách vào quá trình xây dựng, thực thi chính sách đã góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả thực thi chính sách nói riêng, nâng cao hiệu quả quản trị địa phương nói chung…

Hạn chế trong việc phát huy vai trò của các tổ chức tư vấn chính sách

Hạn chế, tồn tại của các tổ chức tư vấn chính sách nói chung, tổ chức tư vấn chính sách ở các địa phương nói riêng ở Việt Nam hiện nay là về chất lượng nghiên cứu, khả năng đóng góp, phục vụ cho xây dựng và thực thi chính sách.

Năng lực nội tại của tổ chức tư vấn chính sách còn hạn chế. Cán bộ của tổ chức tư vấn chính sách, đặc biệt là đội ngũ chuyên gia của Liên hiệp các hội Khoa học và Kỹ thuật cấp tỉnh dù đã lớn mạnh, tuy nhiên để hoạt động tư vấn phản biện và giám định xã hội ngày càng phát triển hơn nữa, cần tập hợp, xây dựng hệ thống mạng lưới chuyên gia tư vấn phản biện và giám định xã hội Liên hiệp hội đảm bảo đủ năng lực để thực hiện tốt nhiệm vụ, đặc biệt là các chuyên gia đầu đàn có trình độ chuyên môn cao, uy tín về khoa học và có nhiều kinh nghiệm trong quản lý kinh tế - xã hội trong và ngoài tỉnh.

Cán bộ Mặt trận các cấp am hiểu luật pháp còn ít; kinh phí hạn hẹp nên các cuộc tổ chức lấy ý kiến nhân dân chưa được sâu rộng, việc tập hợp ý kiến nhân dân để phản ánh với cấp trên và với cơ quan có thẩm quyền của Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc các cấp nhìn chung là còn yếu và không kịp thời. Sự phối hợp, thống nhất hành động giữa Uỷ ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên trong tham gia góp ý kiến, phản biện xây dựng các dự án luật, pháp lệnh còn thiếu chặt chẽ, chưa đồng bộ, chưa tạo ra tiếng nói chung.

Ở cấp độ địa phương, sự phát triển của tổ chức tư vấn còn chưa đủ mức, cũng như chưa phát huy đầy đủ vai trò trong quản trị địa phương. Điều này thể hiện chủ yếu trên các khía cạnh, như:

• Số lượng các tổ chức tư vấn hoạt động được thành lập và hoạt động còn ít, nhất là các tổ chức tư vấn do trường đại học, doanh nghiệp và các tổ chức xã hội thành lập còn rất ít.
• Tính tự chủ và năng lực hoạt động của các tổ chức tư vấn chính sách như viện nghiên cứu ở địa phương (ở thành phố Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, thành phố Cần Thơ...), các trường chính trị cấp tỉnh, viện, trung tâm nghiên cứu thuộc trường đại học ở địa phương... còn chưa cao, chưa đáp ứng được yêu cầu tư vấn chính sách trong bối cảnh mới; các tổ chức tư vấn chính sách của tổ chức Đảng, chính quyền địa phương còn thiếu chuyên gia giỏi; chưa coi trọng hoạt động tư vấn chính sách, chất lượng nghiên cứu còn thấp, có biểu hiện hành chính hóa, thiên về “thuyết minh chủ trương, chính sách”; việc nghiên cứu, cung cấp luận cứ, luận chứng phục vụ việc hoạch định các chủ trương, chính sách của cấp ủy Đảng, chính quyền địa phương còn chưa đáp ứng được yêu cầu.
• Phần lớn lãnh đạo hội quần chúng là kiêm nhiệm hoặc người lớn tuổi đã về hưu, do đó thời gian dành cho công tác hội không nhiều.
• Các cơ sở khoa học độc lập gặp nhiều khó khăn và ít tổ chức thành công trong hoạt động khoa học và công nghệ như mong muốn. Các trường đại học chỉ tập trung vào đào tạo, công việc rất nặng và thu nhập không cao. Trong các trường đại học tập trung một số lượng lớn các chuyên gia nhưng định hướng vào nghiên cứu còn thấp do vậy, định hướng vào những vấn đề chính sách lại càng rất ít, định hướng tháp ngà (thoát li thực tế đời sống) của các trường vẫn là rất lớn và khái niệm think tank ít tồn tại.

Cơ chế pháp lý chưa đủ mạnh, thiếu tính bắt buộc. Quy định trong Quyết định số 217-QĐ/TW (2013) và Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2025 mới dừng ở việc “khuyến khích, tạo điều kiện”, chưa có chế tài buộc cơ quan nhà nước phải lấy ý kiến hoặc giải trình đối với kiến nghị của tổ chức tư vấn. Trên thực tế, việc khuyến khích tạo điều kiện cũng rất khó thực hiện đối với cơ quan chủ trì; mức độ khuyến khích tạo điều kiện đến đâu, quy mô như thế nào để có thể khuyến khích tham gia; ý chí cơ quan chủ trì không khuyến khích tạo điều kiện thì cũng không bị xử lý vì chưa có quy định chế tài xử lý. Ở phía tổ chức tư vấn mong muốn thực hiện các quyền tham gia phát huy vai trò góp ý, phản biện,… cũng rất hạn chế do chưa có chế tài cụ thể quy định rõ những loại dự án nào, công trình có quy mô lớn đến mức nào, giá trị đầu tư bao nhiêu tiền, hay liên quan đến đời sống của bao nhiêu dân cư,… thì bắt buộc phải có ý kiến tư vấn phản biện. Tổ chức tư vấn muốn tham gia góp ý, phản biện hoàn toàn phụ thuộc vào thiện chí khuyến khích, tạo điều kiện của cơ quan chủ trì. Một số cấp ủy Đảng, chính quyền còn coi hoạt động phản biện xã hội là hình thức, chưa thực sự coi trọng, chưa xem đây là kênh thông tin chính thức trong hoạch định chính sách[3]. Thiếu cơ chế tiếp nhận và phản hồi ý kiến phản biện xã hội khi còn một số kiến nghị, đề xuất phản biện chưa được các cơ quan nhà nước xem xét, phản hồi một cách đầy đủ.

Các nguyên nhân của các hạn chế trên gồm:

Một số cấp ủy Đảng, chính quyền địa phương chưa coi trọng đúng mức vai trò của các tổ chức tư vấn chính sách trong quá trình hoạch định chính sách quản trị địa phương.

  Khuôn khổ pháp lý về tổ chức và hoạt động của tổ chức tư vấn chính sách còn bất cập, chưa thực sự trao quyền tự chủ cho tổ chức nghiên cứu tư vấn chính sách; còn có sự phân tán về tổ chức dẫn đến sự phân tán về nguồn nhân lực và nguồn lực tài chính cho nghiên cứu, tư vấn chính sách.

Thiếu một cơ chế pháp lý toàn diện và thống nhất: Hiện tại, không có một văn bản pháp lý chuyên biệt nào quy định rõ ràng về vai trò, cơ chế hoạt động và quyền hạn của các tổ chức tư vấn chính sách, dẫn đến sự thiếu đồng bộ và mâu thuẫn giữa các quy định.

Cơ chế, chính sách tài chính và đầu tư các tổ chức tư vấn chính sách còn  hạn chế:

+ Sự thiếu hụt nguồn lực tài chính bền vững và độc lập: Các tổ chức tư vấn độc lập gặp khó khăn trong việc duy trì hoạt động do thiếu nguồn tài chính ổn định. Trong khi đó, các tổ chức tư vấn nhà nước lại phụ thuộc nhiều vào ngân sách và các quy định chi tiêu cứng nhắc.

+ Chưa có cơ chế mua sắm dịch vụ tư vấn minh bạch, hiệu quả: Mặc dù đã có đề xuất về việc mua sắm dịch vụ tư vấn qua đấu thầu công khai, cơ chế này chưa được triển khai rộng rãi và minh bạch, làm giảm động lực cạnh tranh và nâng cao chất lượng.

Trình độ, năng lực và chất lượng tư vấn chính sách của một số tổ chức tư vấn chính sách chưa cao, chưa đáp ứng được yêu cầu của địa phương.

3. Một số giải pháp tiếp tục phát huy vai trò của các tổ chức tư vấn chính sách trong quản trị địa phương trong thời gian tới.

Trong thời gian tới, để góp phần đảm bảo cho chính quyền địa phương hai cấp tổ chức và hoạt động thành công, nâng cao chất lượng và hiệu quả quản trị địa phương, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp tiếp tục phát huy vai trò của các tổ chức tư vấn chính sách trong quản trị địa phương. Cụ thể như sau:

1. 1.  Hoàn thiện cơ sở pháp lý

Thứ nhất, ban hành chủ trương, chính sách cụ thể nhằm tăng cường xây dựng, phát triển các tổ chức tư vấn chính sách. 

Tăng cường tuyên truyền giáo dục, nâng cao nhận thức và đánh giá đúng vai trò, tầm quan trọng của các tổ chức tư vấn chính sách đối với quá trình quản trị quốc gia, quản trị địa phương. Từ đó, Đảng và Nhà nước cần ban hành chủ trương và chính sách cụ thể định hướng phát triển các tổ chức tư vấn chính sách trong bối cảnh mới. Cấp ủy Đảng và chính quyền địa phương các cấp cần coi trọng việc phát triển và tăng cường huy động sự tham gia của các tổ chức tư vấn chính thuộc địa phương quản lý. Đặc biệt, cần có chủ trương, biện pháp cụ thể để thành lập một số hội đồng, ủy ban tư vấn (có thể hoạt động ổn định hoặc tạm thời) để thực hiện chức năng tư vấn chính sách cho cấp ủy Đảng và chính quyền địa phương.

Thứ hai, hoàn thiện khung pháp lý để thúc đẩy sự tham gia và công nhận vai trò của các tổ chức tư vấn chính sách một cách chính thức, đồng bộ.

Để thúc đẩy vai trò của tổ chức tư vấn chính sách, cần hoàn thiện khung pháp lý theo các hướng sau: (1) Xây dựng quy định pháp lý rõ ràng về vai trò, chức năng, quyền hạn và trách nhiệm của các tổ chức tư vấn chính sách; (2) Đa dạng hóa cơ chế hợp tác công-tư minh bạch, hiệu quả để các tổ chức tư vấn có thể tham gia sâu vào quá trình xây dựng chính sách.

- Xây dựng quy định pháp lý rõ ràng và đồng bộ về vai trò, chức năng, quyền hạn và trách nhiệm của các tổ chức tư vấn chính sách:

+ Nghiên cứu bổ sung các quy định pháp luật mới hoặc sửa đổi các văn bản hiện hành để chính thức công nhận vai trò và quy định cụ thể về chức năng, nhiệm vụ của các tổ chức tư vấn chính sách (cả công lập và ngoài công lập) trong việc tham gia xây dựng, phản biện và giám sát chính sách.

+ Xác định trách nhiệm: Quy định rõ trách nhiệm pháp lý, đạo đức và nghĩa vụ của các tổ chức này trong quá trình tư vấn, đảm bảo tính chuyên nghiệp, khách quan và chịu trách nhiệm giải trình.

- Đa dạng hóa cơ chế hợp tác giữa khu vực công và khu vực tư:

+ Tăng cường hợp tác: Xây dựng cơ chế hợp tác giữa khu vực công và khu vực tư minh bạch và hiệu quả, khuyến khích các tổ chức tư vấn tham gia vào các dự án nghiên cứu, tư vấn cho các cơ quan nhà nước từ Trung ương đến địa phương.

+ Đa dạng hóa hình thức tham gia: Tạo điều kiện cho các tổ chức tư vấn tham gia vào quá trình xây dựng chính sách ở nhiều khâu như: cung cấp dữ liệu, tham gia hội thảo, tư vấn trực tiếp, phản biện chính sách, và giám sát việc thực thi chính sách.

+ Chống xung đột lợi ích: Thiết lập các quy tắc minh bạch để quản lý xung đột lợi ích tiềm ẩn trong quan hệ hợp tác giữa cơ quan nhà nước và các tổ chức tư vấn, đặc biệt là các tổ chức ngoài công lập.

        3.2. Xây dựng cơ chế, quy trình đảm bảo sự tham gia của các tổ chức tư vấn chính sách trong quản trị địa phương

Hoàn thiện cơ chế tham vấn và lấy ý kiến của các tổ chức tư vấn chính sách đối với các chính sách, quyết sách quan trọng của cấp ủy Đảng và chính quyền địa phương. Đối với những chủ trương, chính sách quan trọng, liên quan đến lợi ích của người dân ở địa phương, cần phải thông qua các hình thức như hội nghị tham vấn, tọa đàm, hội nghị phản biện... để lắng nghe và tiếp nhận ý kiến, kiến nghị của các tổ chức tư vấn; tăng cường trách nhiệm phản hồi của cấp ủy Đảng và chính quyền địa phương đối với ý kiến của tổ chức tư vấn. Đối với các dự án lớn, quan trọng của địa phương cần nghiên cứu, quy định cơ chế tham vấn chính sách bắt buộc, quy định cụ thể về trình tự, thủ tục tham vấn và trách nhiệm của các bên liên quan, đồng thời nâng cao vai trò của cơ quan dân cử và các tổ chức chính trị - xã hội trong quá trình này. Cụ thể cần có danh mục rõ ràng các dự án lớn, quan trọng của địa phương mà việc tham vấn chính sách là bắt buộc. Tiêu chí xác định các dự án lớn, quan trọng bắt buộc phải sử dụng tư vấn chính sách cần dựa trên quy mô, tính chất tác động đến cộng đồng, môi trường, kinh tế - xã hội.

Đồng thời, nghiên cứu xây dựng và kiện toàn thể chế đánh giá chính sách và thể chế mua sắm dịch vụ tư vấn chính sách. Cần quy định cụ thể bắt buộc sử dụng tư vấn để đánh giá về tính khả thi, tác động, mức độ rủi ro của các chính sách; thực hiện mô hình đánh giá chính sách theo hướng tăng cường sự tham gia đánh giá của nhiều bên. Báo cáo tư vấn, dữ liệu điều tra, khảo sát của các tổ chức tư vấn chính sách cần phải đưa vào phạm vi và danh mục mua sắm dịch vụ của các cơ quan nhà nước; thực hiện công khai, cạnh tranh trong đấu thầu mua sắm dịch vụ tư vấn.

        3.3. Nâng cao năng lực của các tổ chức tư vấn chính sách

Các tổ chức tư vấn chính sách hiện có ở địa phương cần coi trọng đúng mức chức năng tư vấn chính sách và nâng cao chất lượng các báo cáo tư vấn, kiến nghị bằng cách thu hút nhân tài, mở rộng hợp tác nghiên cứu; bên cạnh đó cần xây dựng mối quan hệ hợp tác chặt chẽ với các cấp ủy Đảng và chính quyền địa phương để góp phần cho việc đề xuất chính sách, tư vấn xây dựng chính sách sát với yêu cầu, phù hợp với nhu cầu phát triển của địa phương.

Việc xây dựng, phát triển năng lực cho các tổ chức tư vấn được thực hiện trên các khía cạnh sau:

+ Tăng cường nguồn lực: Hỗ trợ các tổ chức tư vấn công lập tăng cường năng lực nghiên cứu, đào tạo nhân lực chất lượng cao. Với các tổ chức ngoài công lập, cần khuyến khích họ chủ động đầu tư vào năng lực chuyên môn và phát triển thương hiệu.

+ Thúc đẩy hợp tác liên kết: Khuyến khích sự liên kết và hợp tác giữa các viện nghiên cứu công lập, các tổ chức ngoài công lập và các trường đại học để tạo sức mạnh tổng hợp, nâng cao chất lượng nghiên cứu và tư vấn.

+ Huy động nguồn lực ngoài ngân sách: Khuyến khích các tổ chức tư vấn đa dạng hóa nguồn thu từ các dự án, dịch vụ tư vấn, hợp tác quốc tế để chủ động hơn trong hoạt động.

+ Tạo cơ chế tài chính minh bạch, bền vững:

•  Chính sách tài chính: Xây dựng cơ chế tài chính và chính sách ưu đãi phù hợp để đảm bảo sự tồn tại và phát triển bền vững cho các tổ chức tư vấn, bao gồm cả viện công lập và ngoài công lập.

Hoàn thiện chính sách về tài chính, đầu tư cho tổ chức tư vấn chính sách theo hướng Nhà nước đặt hàng, giao nhiệm vụ cho tổ chức tư vấn chính sách gắn với việc hoạch định chiến lược, cơ chế, chính sách quản lý địa phương; đồng thời phải có sự đảm bảo về các điều kiện đầu vào như thời gian tài chính và thông tin để các tổ chức tư vấn chính sách thực hiện tốt nhiệm vụ nghiên cứu, tư vấn chiến lược, chính sách phát triển địa phương.

• Ngân sách và đầu tư: Cân nhắc phân bổ ngân sách hợp lý cho các tổ chức tư vấn nhà nước, đồng thời tạo cơ chế thu hút đầu tư và tài trợ từ các nguồn khác nhau để nâng cao năng lực và hiệu quả hoạt động.

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO:

1. David Dery, Problem Definition in Policy Analysis, Nxb Lawrence - Đại học Kansas, 1984.

2. Nguyễn Hữu Hải, Chính sách công - những vấn đề cơ bản, Nxb CTQG, H.2014.

3. Một số giải pháp cải thiện chất lượng hoạch định chính sách - PGS.TS. Trần Thị Thanh Thủy (https://www.quanlynhanuoc.vn/2020/06/26/mot-so-giai-phap-cai-thien-chat-luong-hoach-dinh-chinh-sach/).

4. Vai trò tham vấn, phản biện của các bên liên quan trong hoạch định chính sách - ThS. Bùi Văn Hà - Học viện Hành chính quốc gia (https://www.quanlynhanuoc.vn/2020/11/12/vai-tro-tham-van-phan-bien-cua-cac-ben-lien-quan-trong-hoach-dinh-chinh-sach-cong/).

5. Sự tham gia của các bên liên quan trong hoạch định chính sách công - TS. Lê Văn Hòa - Học viện Hành chính quốc gia (https://www.quanlynhanuoc.vn/2020/11/10/su-tham-gia-cua-cac-ben-lien-quan-trong-hoach-dinh-chinh-sach-cong/).

6. "Think tank": mô hình tư vấn chính sách hiệu quả và chuyên nghiệp - ThS Nguyễn Thị Thanh Huyền (Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam, số 2 năm 2018).

7. Kỷ yếu Hội thảo khoa học cấp bộ: “Cơ sở lý luận và thực tiễn về quản trị địa phương”  do Viện Khoa học tổ chức nhà nước và Lao động tổ chức tại Hà Nội, 8/2025.

8. https://baochinhphu.vn/pho-thu-tuong-pham-thi-thanh-tra-neu-6-giai-phap-cho-chinh-quyen-dia-phuong-2-cap-dinh-huong-cai-cach-tien-luong-102251029170609243.htm).