Phân hóa giàu nghèo và chính sách phân phối thu nhập

Chủ nhiệm: ThS. Lê Ngự Bình

Năm đăng ký: 2015

Năm nghiệm thu: 2016

Tóm tắt:

1. Tính cấp thiết

Sau 30 năm đổi mới, nền kinh tế Việt Nam đã có những thành tựu và chuyển biến đáng kể, tuy nhiên bên cạnh đó vẫn còn nhiều tồn tại, thách thức. Đặc biệt là sự phân hóa thu nhập giữa các nhóm dân cư ngày càng tăng làm cho phân hóa giàu nghèo ngày càng sâu sắc. Phân hóa giàu nghèo cũng hai có mặt, mặt tích cực nó thúc đẩy người dân làm giàu hợp pháp, qua đó đẩy mạnh phát triển kinh tế văn hóa xã hội; mặt tiêu cực, làm gia tăng bất bình đẳng xã hội, do đó nếu quá trình này diễn ra một cách tự phát và không được kiểm soát sẽ dẫn đến bất ổn định không chỉ về kinh tế, văn hóa, xã hội mà còn trên cả lĩnh vực chính trị.

Nhận thức được vấn đề này, Đảng và Nhà nước đã ban hành và thực hiện hàng loạt hệ thống chính sách phân phối thu nhập nhằm kiểm soát tình trạng phân hóa giàu nghèo. Đó là chính sách tiền lương cùng với quy định về tiền lương tối thiểu và bảo hiểm xã hội để đảm bảo mức phân phối thu nhập cơ bản giữa các nhóm lao động; các chính sách và quy định về giá để đảm bảo lợi ích cho người sản xuất và người tiêu dùng. Nhóm chính sách tái phân phối thu nhập hay phân phối lại thu nhập bao gồm các chính sách thuế trong đó có thuế thu nhập cá nhân có vai trò đặc biệt quan trọng. Từ các nguồn thuế này, Chính phủ thực hiện các chuyển nhượng xã hội (social transfer) bao gồm các chương trình, chính sách xã hội hỗ trợ cho các đối tượng chủ yếu là người nghèo và những nhóm có thu nhập thấp vốn là những nhóm không nộp thuế hoặc nộp rất ít. Các chính sách chuyển nhượng bao gồm các khoản hỗ trợ hay trợ cấp bằng tiền hoặc hiện vật, hỗ trợ tiếp cận các dịch vụ xã hội đối với các nhóm đối tượng.

Tuy nhiên, trong thời gian qua khoảng cách giàu nghèo vẫn tồn tại và tiếp tục nới rộng. Chênh lệch về thu nhập giữa 20% nhóm dân số giàu nhất so với 20% nhóm dân số nghèo nhất tiếp tục tăng dần qua các năm, từ 8,1 lần vào năm 2002 đã tăng lên xấp xỉ 9,4 lần vào 2012. Số hộ nghèo tập trung chủ yếu ở những vùng khó khăn, có nhiều yếu tố bất lợi. Ngoài ra, còn xuất hiện nhóm đối tượng nghèo mới ở những vùng đang trong quá trình đô thị hóa và nhóm lao động nhập cư vào đô thị. Chính vì vậy, nghiên cứu về “Phân hóa giàu nghèo và chính sách phân phối thu nhập” là hết sức cần thiết để hoàn thiện hệ thống cơ sở lý luận cũng như xem xét các tác động mà các chính sách hiện hành có thể đem lại, từ đó có các phương hướng và giải pháp cho tương lai.

2. Mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu này chỉ tập trung vào nhóm chính sách phân phối lại thu nhập (phân phối thu nhập lần thứ 2). Vấn đề nghiên cứu là thực trạng phân hóa giàu nghèo ở Việt Nam hiện nay và vai trò của các chính sách tái phân phối thu nhập (income redistribution) hiện hành làm chậm lại tốc độ gia tăng của quá trình phân hóa giàu nghèo và bất bình đẳng. Nhóm chính sách được nghiên cứu bao gồm các chính sách về thuế, trong đó tập trung vào chính sách thuế thu nhập cá nhân; chính sách về chuyển nhượng xã hội bao gồm trợ giúp xã hội và hỗ trợ tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản như y tế, giáo dục, nhà ở, nước sạch ….

3. Kết cấu của đề tài: Gồm 3 chương

Chương I: Lý luận chung về phân hóa giàu nghèo và chính sách phân phối thu nhập.

Chương II: Thực trạng về phân hóa giàu nghèo và chính sách phân phối thu nhập. Chương III: Một số giải pháp hoàn thiện chính sách phân phối thu nhập để giảm khoảng cách giàu nghèo.

4. Nội dung chính của đề tài

4.1. Chương I: Lý luận chung về phân hóa giàu nghèo và chính sách phân phối thu nhập

Đề tài hệ thống hóa các khái niệm về giàu – nghèo và phân hóa giàu nghèo (PHGN) dưới nhiều góc độ như kinh tế, phân tầng xã hội và quyền con người. PHGN được xác định là một hiện tượng xã hội phản ánh sự chia tách các nhóm dân cư về điều kiện kinh tế, tài sản và mức sống. Nghiên cứu chỉ rõ các nguyên nhân ảnh hưởng đến PHGN bao gồm yếu tố bên trong (vốn con người, vốn tài chính...) và yếu tố bên ngoài (thể chế, chính sách vĩ mô, quản lý rủi ro).

Bên cạnh đó, đề tài luận giải về chính sách tái phân phối thu nhập – công cụ điều chỉnh những hạn chế của phân phối lần đầu nhằm đẩy mạnh phúc lợi xã hội và điều tiết thu nhập giữa các tầng lớp dân cư. Hai nhóm chính sách trọng tâm được phân tích là: (1) Chính sách thuế, tập trung vào thuế thu nhập cá nhân (TNCN) để tạo nguồn lực cho ngân sách và điều tiết thu nhập; (2) Chính sách chuyển nhượng xã hội (trợ giúp xã hội, giảm nghèo, hỗ trợ dịch vụ cơ bản) để bảo vệ các nhóm yếu thế. Ngoài ra, chương này cũng tổng kết kinh nghiệm từ Trung Quốc, Singapore, Hàn Quốc và các nước Âu – Mỹ để rút ra bài học về việc mở rộng diện bao phủ an sinh xã hội và hoàn thiện hệ thống thuế.

4.2. Chương II: Thực trạng về phân hóa giàu nghèo và chính sách phân phối thu nhập

Đề tài đánh giá thực trạng PHGN tại Việt Nam giai đoạn 2002-2014 thông qua các chỉ số thu nhập, chi tiêu và hệ số GINI. Kết quả cho thấy chênh lệch thu nhập giữa nhóm giàu nhất và nghèo nhất ngày càng giãn cách, đặc biệt là sự gia tăng bất bình đẳng trong nội bộ khu vực nông thôn. Tiếp cận dịch vụ xã hội cơ bản (giáo dục, y tế, nhà ở...) có sự cải thiện đồng đều nhưng vẫn tồn tại khoảng cách lớn giữa nhóm dân tộc thiểu số và nhóm Kinh/Hoa. Nguyên nhân chủ yếu dẫn đến PHGN bao gồm sự khác biệt về năng lực trình độ, CMKT và tính chất công việc giữa hộ giàu và hộ nghèo.

Về chính sách, đề tài rà soát hệ thống thuế và chính sách trợ giúp xã hội hiện hành. Thuế TNCN tuy có tính lũy tiến nhưng tác động giảm bất bình đẳng còn thấp do diện bao phủ hẹp và mức miễn giảm cao. Các chương trình chuyển nhượng xã hội (như Chương trình 30A, 135, hỗ trợ giáo dục, y tế) tương đối toàn diện nhưng nguồn lực còn phân tán, mức trợ cấp thấp và chưa dựa trên mức sống tối thiểu. Sử dụng mô hình mô phỏng, đề tài chỉ ra rằng sau tái phân phối, thu nhập của nhóm nghèo nhất tăng thêm 20% và hệ số GINI chung giảm từ 0,431 xuống 0,419, cho thấy các chính sách hiện hành đã có tác động tích cực nhưng chưa thực sự mạnh mẽ.

4.3. Chương III: Một số giải pháp hoàn thiện chính sách phân phối thu nhập để giảm khoảng cách giàu nghèo

Dựa trên bối cảnh kinh tế - xã hội và các định hướng chiến lược của Đảng, đề tài đề xuất 10 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm giảm xu hướng gia tăng PHGN:

Tăng cường đầu tư phát triển vốn nhân lực qua hệ thống y tế toàn diện và giáo dục công bằng.

Hình thành tầng lớp trung lưu rộng lớn để thúc đẩy tăng trưởng bền vững và tăng cơ sở thuế.

Tăng đầu tư công vào các khu vực kém phát triển (miền núi, vùng sâu vùng xa) và nâng cao hiệu quả dịch vụ công.

Tạo niềm tin và trách nhiệm giải trình của Chính phủ đối với các chính sách tái phân phối.

Chú trọng yếu tố công bằng ngay từ khâu thiết kế chính sách, không chỉ coi đó là kết quả tất yếu.

Hoàn thiện hệ thống thuế TNCN, mở rộng cơ sở thuế và nâng cao hiệu lực thực thi để tối đa hóa vai trò tái phân bổ.

Xây dựng hệ thống an sinh xã hội toàn diện, xác định ưu tiên chính sách và giảm bớt sự manh mún.

Khuyến khích người giàu làm giàu chính đáng và tham gia hỗ trợ cộng đồng.

Hỗ trợ nhóm trung lưu phát triển ổn định qua việc cung ứng tốt các dịch vụ xã hội cơ bản.

Chuyển đổi phương thức trợ giúp người nghèo từ "cho không" sang hỗ trợ có điều kiện và tín dụng ưu đãi để khuyến khích tự vươn lên.

Thành viên đề tài:

ThS. Phạm Thị Bảo Hà (Viện Khoa học Lao động và Xã hội, Bộ LĐTB&XH); ThS. Tống Văn Lai (Vụ Lao động Tiền lương, Bộ LĐTB&XH); TS. Nguyễn Phong (Tổng cục Thống kê); ThS. Chu Thị Hạnh (Văn phòng CTQG Giảm nghèo, Bộ LĐTB&XH); CN. Tôn Thúy Hằng (Viện Khoa học Lao động và Xã hội, Bộ LĐTB&XH); CN. Nguyễn Thành Tuân (Viện Khoa học Lao động và Xã hội, Bộ LĐTB&XH).

Từ khóa: Phân hóa giàu nghèo; Chính sách phân phối thu nhập; Tái phân phối thu nhập; Thuế thu nhập cá nhân; Chuyển nhượng xã hội; An sinh xã hội.