Hoàn thiện mô hình hệ thống giải quyết tranh chấp lao động tập thể trong bối cảnh Việt Nam tham gia các hiệp định thương mại thế hệ mới

Chủ nhiệm: TS. Nguyễn Duy Phúc

Năm đăng ký: 2020

Năm nghiệm thu: 2020

Tóm tắt:

1. Tính cấp thiết của đề tài

Quan hệ lao động (QHLĐ) tại Việt Nam hiện đang trong giai đoạn đầu phát triển với nhận thức xã hội còn mờ nhạt và nhiều quy định pháp luật còn bộc lộ bất cập khi áp dụng vào thực tiễn. Nhiều cơ chế, thiết chế luật định vận hành thiếu thực chất hoặc bị vô hiệu hóa; trong khi đó, các chủ thể không chính thức lại đóng vai trò chủ yếu trong các vụ tranh chấp lao động (TCLĐ) tập thể và đình công. Thực tế cho thấy, tất cả các cuộc đình công diễn ra thời gian qua đều không do Công đoàn lãnh đạo và không tuân thủ trình tự thủ tục luật định, buộc cơ quan chức năng phải áp dụng các giải pháp hành chính mang tính tình thế. Việc tham gia các Hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới đòi hỏi Việt Nam phải thực hiện nghiêm túc các cam kết quốc tế về lao động dưới cơ chế giám sát chặt chẽ. Sự xuất hiện của các tổ chức của người lao động (NLĐ) độc lập với hệ thống Công đoàn sẽ làm thay đổi về chất của hệ thống QHLĐ, làm nảy sinh nhiều vấn đề phức tạp, nhạy cảm chưa có tiền lệ và tạo áp lực to lớn lên hệ thống giải quyết TCLĐ tập thể. Do đó, việc nghiên cứu đề tài này là hết sức cấp bách nhằm kịp thời đáp ứng đòi hỏi của thời cuộc và chuyển hóa thách thức thành cơ hội hội nhập.

2. Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu chung:

Đề xuất giải pháp hoàn thiện mô hình hệ thống giải quyết TCLĐ tập thể phù hợp với những yêu cầu mới đặt ra khi Việt Nam thực hiện cam kết về QHLĐ trong các FTA thế hệ mới.

Mục tiêu cụ thể:

Mục tiêu cụ thể 1: Làm rõ được cơ sở lý luận và thực tiễn của mô hình hệ thống giải quyết TCLĐ trong bối cảnh Việt Nam gia tham gia các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới.

Mục tiêu cụ thể 2: Phân tích được hiện trạng và những vấn đề phát sinh đối với hệ thống giải quyết TCLĐ tập thể khi Việt Nam thực hiện các cam kết quốc tế về QHLĐ. Từ đó, làm rõ được những yêu cầu mới đặt ra đối với hệ thống giải quyết TCLĐ tập thể của Việt Nam trong bối cảnh mới.

Mục tiêu cụ thể 3: Đề xuất được các giải pháp đồng bộ để hoàn thiện mô hình hệ thống giải quyết TCLĐ tập thể ở Việt Nam phù hợp với các yêu cầu mới khi Việt Nam thực hiện cam kết về QHLĐ trong các FTA thế hệ mới.

3. Kết cấu của đề tài

Ngoài phần mở đầu, mục lục và danh mục tài liệu tham khảo, báo cáo tổng hợp gồm các nội dung sau:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về mô hình hệ thống giải quyết tranh chấp lao động tập thể trong bối cảnh Việt Nam tham gia các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới.

Chương 2: Thực trạng và những vấn đề phát sinh đối với hệ thống giải quyết tranh chấp lao động tập thể khi Việt Nam thực hiện cam kết quốc tế về quan hệ lao động.

Chương 3: Đề xuất giải pháp hoàn thiện mô hình hệ thống giải quyết tranh chấp lao động tập thể trong bối cảnh Việt Nam tham gia các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới.

4. Nội dung chính từng chương của đề tài

Chương này tập trung xây dựng nền tảng lý luận toàn diện về TCLĐ tập thể và giải quyết TCLĐ tập thể thông qua việc phân tích định nghĩa, đặc điểm và các nguyên tắc cốt lõi dưới góc độ luật pháp Việt Nam và quốc tế. Hệ thống giải quyết TCLĐ tập thể được cấu trúc dựa trên các nguyên tắc cơ bản là phù hợp với thể chế chính trị, đặc điểm quốc gia và tuân thủ các nguyên lý thị trường nhằm phát huy tính chủ động của các chủ thể. Báo cáo làm rõ các cơ chế vận hành từ tự thương lượng, hòa giải (tự nguyện và bắt buộc), trọng tài (tự nguyện và bắt buộc), xét xử của tòa án cho đến các biện pháp phản kháng như đình công hay đóng cửa nhà máy, đồng thời chỉ ra mối quan hệ tương hỗ giữa các thiết chế này. Bên cạnh đó, nội dung chương cũng phân tích sâu sắc các đường lối, chủ trương của Đảng (như Nghị quyết 06-NQ/TW, Chỉ thị 37-CT/TW) và khung khổ pháp luật hiện hành làm căn cứ chính trị, pháp lý cho việc đổi mới. Đặc biệt, những cam kết quốc tế về lao động trong các FTA thế hệ mới như CPTPP và EVFTA (liên quan đến Công ước 87, 98 của ILO) được mổ xẻ nhằm định hình các yêu cầu mới về tính hệ thống, tính chuyên nghiệp, tính hiệu quả thực tế và việc thay đổi phương thức quản lý của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường. Cuối cùng, chương 1 tổng hợp kinh nghiệm quốc tế phong phú từ Mỹ, các nước Châu Âu, Úc, Liên bang Nga và các quốc gia ASEAN (Cam-pu-chia, Phi-lip-pin, Thái Lan) để rút ra bài học kinh nghiệm quý báu cho Việt Nam về việc đa dạng hóa phương thức giải quyết, coi trọng thiết chế trung gian hòa giải và từng bước chuyển dịch sang cơ chế tự nguyện thay vì bắt buộc hành chính.

Nội dung chương 2 tập trung phân tích sâu sắc bức tranh thực trạng nền tảng QHLĐ và hệ thống giải quyết TCLĐ tập thể tại Việt Nam giai đoạn 2012 – 2020. Khung khổ luật pháp giai đoạn này (BLLĐ 2012 và BLLĐ 2019) đã có bước tiến bộ trong phân định quy trình giải quyết TCLĐ tập thể về quyền và về lợi ích, tuy nhiên các thiết chế chính thức như hòa giải viên lao động hay Hội đồng trọng tài lao động vẫn chưa phát huy được vai trò thực chất. Thực tế các cuộc đình công diễn ra đều tự phát, không đúng trình tự thủ tục pháp luật, chủ yếu do các thủ lĩnh không chính thức dẫn dắt khiến các thiết chế luật định bị vô hiệu hóa. Giai đoạn này cũng chứng kiến sự trưởng thành của đội ngũ công nhân tại các khu công nghiệp tập trung và xu hướng gia tăng tính phức tạp của các yêu sách. Đáng chú ý, chương này chỉ ra các vấn đề mới nảy sinh khi Việt Nam thực hiện cam kết quốc tế bao gồm: sự xuất hiện và vai trò của tổ chức của người lao động tại doanh nghiệp; xu hướng gia tăng tranh chấp về lợi ích; nguy cơ đình công không đúng thủ tục do có nhiều tổ chức đại diện; xu hướng nảy sinh tranh chấp giữa các tổ chức đại diện với nhau; rủi ro hành động tập thể ở cấp liên doanh nghiệp và nguy cơ sử dụng TCLĐ vào mục đích ngoài QHLĐ. Khung khổ mới này bị tác động mạnh mẽ bởi năng lực quản lý của địa phương, sự dịch chuyển cơ cấu đầu tư, ràng buộc về biên chế, ngân sách và cả sự liên kết ảo từ cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0, đặt ra yêu cầu hệ thống giải quyết phải thay đổi toàn diện từ hành chính sang hỗ trợ kiến tạo.

Trên cơ sở lý luận và thực trạng, chương 3 thiết lập hệ thống quan điểm, mục tiêu, nguyên tắc và phương hướng cụ thể nhằm hoàn thiện mô hình tổng thể hệ thống giải quyết TCLĐ tập thể ở Việt Nam. Nhóm nghiên cứu đề xuất mô hình tổng thể hệ thống giải quyết TCLĐ tập thể phân kỳ theo hai giai đoạn: mô hình tổng quát giai đoạn 2021 – 2024 và mô hình khi thực hiện đầy đủ các cam kết quốc tế. Các giải pháp trọng tâm bao gồm: hoàn thiện mô hình tổ chức và nâng cao năng lực hoạt động của hệ thống hòa giải viên lao động; đổi mới tổ chức và phương thức hoạt động của Hội đồng trọng tài lao động; tăng cường vai trò điều phối của Ủy ban quan hệ lao động và cơ quan trung ương. Đồng thời, chương này đề xuất hoàn thiện cơ chế quản lý, hỗ trợ của cơ quan quản lý nhà nước tại địa phương; đa dạng hóa nguồn kinh phí hoạt động cho các thiết chế; và triển khai các giải pháp ngăn ngừa, xử lý các cuộc đình công không đúng trình tự thủ tục trong tình hình mới. Để đảm bảo tính khả thi, đề tài đã thiết kế một lộ trình triển khai chi tiết cùng các điều kiện thực hiện đồng bộ về mặt thể chế, nhân lực và nguồn lực tài chính, hướng tới một hệ thống giải quyết lành mạnh, ổn định chính trị và trật tự xã hội.

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

Báo cáo tổng hợp đề tài kết luận rằng việc hoàn thiện mô hình hệ thống giải quyết TCLĐ tập thể trong bối cảnh hội nhập các FTA thế hệ mới là một đòi hỏi tất yếu và cấp bách. Đề tài đã giải quyết toàn diện các mục tiêu đặt ra từ xây dựng luận cứ, đánh giá thực trạng đến thiết kế mô hình giải pháp và lộ trình thực hiện. Nhóm nghiên cứu đưa ra các kiến nghị cụ thể đối với các cơ quan có thẩm quyền nhằm sớm nội luật hóa, bố trí nguồn lực phù hợp và thí điểm các mô hình chuyên trách để đưa hệ thống giải quyết TCLĐ tập thể đi vào vận hành thực chất, hiệu quả trong bối cảnh mới.

Thành viên đề tài:

CN. Hà Kiều Trang, Trung tâm Hỗ trợ phát triển quan hệ lao động ThS. Vi Thị Hồng Minh, Văn phòng Giới sử dụng Lao động TS. Nguyễn Văn Bình, Vụ Pháp chế ThS. Bùi Ngọc Mạnh, Cục Quan hệ lao động và Tiền lương TS. Vũ Minh Tiến, Viện Công nhân – Công đoàn ThS. Phạm Thị Chung, Vụ Hợp tác quốc tế ThS. Nghiêm Thị Liên, Cục Quan hệ lao động và Tiền lương CN. Ngô Hoàng, Vụ Pháp chế ThS. Bùi Quốc Anh, Cục Quan hệ lao động và Tiền lương

Từ khóa: Mô hình Giải quyết tranh chấp Lao động tập thể Lao động Tranh chấp Việt Nam Hiệp định thương mại Thế hệ mới