Đánh giá tác động của Hiệp định CPTPP và EVFTA đến lĩnh vực QHLĐ ở Việt Nam đến năm 2025

Chủ nhiệm: ThS. Nguyễn Huy Hưng

Năm đăng ký: 2020

Năm nghiệm thu: 2021

Tóm tắt:

1. Tính cấp thiết của đề tài

Hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng và toàn diện đã trở thành một xu thế lớn của quan hệ quốc tế hiện đại, đặc biệt là trong lĩnh vực thương mại với sự ra đời của các hiệp định đối tác chiến lược và hiệp định mậu dịch tự do (FTA) thế hệ mới. Khác với các FTA truyền thống, các FTA thế hệ mới như CPTPP và EVFTA đã mở rộng nội dung đàm phán đến các điều kiện sản xuất và tiêu dùng, trong đó nội dung về lao động dựa trên Tuyên bố năm 1998 của ILO là một cấu phần bắt buộc. Tại Việt Nam, mặc dù hệ thống pháp luật và các thiết chế quan hệ lao động từng bước được hoàn thiện theo cơ chế thị trường, công tác xây dựng thể chế vẫn còn chậm, nhiều quy định chưa thực sự tương thích với các cam kết quốc tế, các thiết chế và cơ chế quan hệ lao động như đối thoại xã hội, thương lượng tập thể và giải quyết tranh chấp hoạt động chưa hiệu quả, mang tính hình thức và thiếu sự kết nối. Trước bối cảnh Bộ luật Lao động 2019 có hiệu lực và yêu cầu thực hiện các cam kết cốt lõi về lao động trong CPTPP và EVFTA—điển hình là việc thừa nhận quyền tự do hiệp hội và bảo đảm quyền thương lượng thực chất của người lao động theo Công ước 87 và Công ước 98—hệ thống quan hệ lao động của Việt Nam đang đứng trước những thách thức và xáo trộn rất lớn. Vì vậy, việc nghiên cứu, đánh giá một cách toàn diện tác động của các hiệp định này để đề xuất các giải pháp hữu hiệu nhằm xây dựng mối quan hệ lao động hài hòa, ổn định và tiến bộ là điều vô cùng cần thiết và có ý nghĩa thực tiễn cấp bách.

2. Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát:

Đánh giá tác động của các cam kết về QHLĐ trong Hiệp định CPTPP và EVFTA đến các vấn đề QHLĐ và đề xuất các giải pháp hoàn thiện hệ thống QHLĐ ở Việt Nam theo Bộ luật Lao động 2019 và thực thi các cam kết của CPTPP và EVFTA.

Mục tiêu cụ thể:

- Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về tác động của các cam kết về QHLĐ trong Hiệp định CPTPP và EVFTA đến các vấn đề QHLĐ.

- Phân tích thực trạng và xác định tác động của các cam kết về QHLĐ trong Hiệp định CPTPP và EVFTA đến các vấn đề QHLĐ.

- Khuyến nghị các giải pháp hoàn thiện thể chế, chính sách và xây dựng QHLĐ hài hòa và tiến bộ theo Bộ luật lao động 2019 và thực thi các cam kết của CPTPP và EVFTA.

3. Kết cấu của đề tài

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, báo cáo tổng hợp bao gồm 3 chương:

Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn về tác động của Hiệp định CPTPP và EVFTA đến các vấn đề QHLĐ.

Chương 2: Đánh giá tác động của các cam kết về lao động trong Hiệp định CPTPP và EVFTA đến QHLĐ của Việt Nam

Chương 3: Khuyến nghị một số giải pháp thực thi các cam kết về QHLĐ theo Bộ luật Lao động 2019 trong Hiệp định CPTPP và EVFTA đến 2025.

4. Nội dung chính từng chương của đề tài

Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn về tác động của Hiệp định CPTPP và EVFTA đến các vấn đề QHLĐ.

Chương này tập trung làm rõ hệ thống khái niệm, nội hàm về hội nhập quốc tế, các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, tiêu chuẩn lao động cơ bản dựa trên Tuyên bố năm 1998 của ILO và bản chất của quan hệ lao động trong nền kinh tế thị trường. Nội dung chương đi sâu phân tích các cam kết lao động cụ thể trong Chương 19 của Hiệp định CPTPP và Chương 13 của Hiệp định EVFTA, qua đó xác định các nhóm nội dung của quan hệ lao động chịu tác động trực tiếp bao gồm khuôn khổ pháp luật quốc gia và hệ thống 5 loại thiết chế quan hệ lao động (đại diện, quản lý, giải quyết tranh chấp, hỗ trợ, tham vấn). Trên cơ sở xây dựng khung đánh giá tác động bằng phương pháp SWOT và các chỉ số định lượng, định tính, chương này cũng tổng hợp, khái quát kinh nghiệm thực tiễn của một số quốc gia trên thế giới như Bahrain, Oman, Peru, Panama, Colombia và Hàn Quốc trong việc sửa đổi luật pháp, điều chỉnh bộ máy thanh tra, xử lý tranh chấp và đổi mới thiết chế đại diện khi thực thi các cam kết thương mại tự do thế hệ mới để rút ra những bài học kinh nghiệm sâu sắc cho Việt Nam.

Chương 2: Đánh giá tác động của các cam kết về lao động trong Hiệp định CPTPP và EVFTA đến QHLĐ của Việt Nam

Nội dung chương này tập trung đánh giá sâu sắc thực trạng và xu hướng thay đổi của quan hệ lao động tại Việt Nam dưới tác động của các cam kết lao động trong CPTPP và EVFTA thông qua các tuyến nội dung chính về pháp luật, thiết chế và cơ chế. Đề tài đã phân tích những kết quả đạt được và chỉ ra các khoảng trống pháp lý cần tiếp tục hoàn thiện trong hệ thống luật pháp lao động quốc gia nhằm tương thích với Công ước số 87 và 98 của ILO. Về mặt thiết chế, chương này đánh giá sự thay đổi mang tính bước ngoặt khi chuyển dịch từ hệ thống đơn tổ chức đại diện sang đa tổ chức đại diện với sự xuất hiện của tổ chức của người lao động tại doanh nghiệp bên cạnh Công đoàn Việt Nam, đồng thời chỉ ra áp lực đối với thiết chế quản lý nhà nước, thiết chế tham vấn và hệ thống giải quyết tranh chấp. Đối với các cơ chế quan hệ lao động, tác động của hiệp định được làm rõ thông qua việc đánh giá tính thực chất, sự phức tạp và xu hướng cạnh tranh trong đối thoại xã hội, thương lượng tập thể và giải quyết các loại hình tranh chấp mới nảy sinh. Cuối cùng, chương đưa ra bức tranh thực tế sinh động thông qua kết quả khảo sát, đánh giá xu thế thay đổi quan hệ lao động tại các doanh nghiệp thuộc ngành thâm dụng lao động chịu tác động mạnh là dệt may và da giày, từ đó đưa ra những nhận định tổng quan về thời cơ và thách thức đối với hệ thống quan hệ lao động Việt Nam.

Chương 3: Khuyến nghị một số giải pháp thực thi các cam kết về QHLĐ theo Bộ luật Lao động 2019 trong Hiệp định CPTPP và EVFTA đến 2025.

Chương cuối cùng của báo cáo phác họa bối cảnh quốc tế, trong nước và bám sát các quan điểm định hướng của Đảng, mục tiêu, yêu cầu cụ thể để đề xuất một hệ thống giải pháp tổng thể, toàn diện nhằm thực thi hiệu quả các cam kết đến năm 2025. Các khuyến nghị tập trung vào bốn nhóm giải pháp cốt lõi bao gồm: nâng cao nhận thức của xã hội và các bên về xây dựng quan hệ lao động hài hòa, ổn định, tiến bộ; hoàn thiện hệ thống pháp luật lao động và công đoàn phù hợp với bối cảnh đa tổ chức đại diện; hoàn thiện đồng bộ các thiết chế quan hệ lao động (kiện toàn cơ quan quản lý nhà nước, đổi mới phương thức hoạt động của Công đoàn Việt Nam, nâng cao hiệu quả thiết chế tham vấn, giải quyết tranh chấp và hỗ trợ); và thúc đẩy vận hành thực chất các cơ chế đối thoại, thương lượng tập thể thiện chí. Để đảm bảo tính khả thi, chương này cũng đề xuất cụ thể các điều kiện bảo đảm về công tác lãnh đạo, nguồn lực triển khai và phân định rõ trách nhiệm tổ chức thực hiện của các cơ quan liên quan từ Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, các tổ chức đại diện người sử dụng lao động (VCCI, Liên minh HTX, Hiệp hội DNNVV) cho đến Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố và các doanh nghiệp trong thực tiễn.

Thành viên đề tài:

ThS. Nguyễn Thuỳ Linh, Cục Quan hệ lao động và Tiền lương ThS. Nguyễn Huyền Lê, Cục Quan hệ lao động và Tiền lương ThS. Bùi Ngọc Mạnh, Cục Quan hệ lao động và Tiền lương ThS. Nguyễn Phương Trang, Cục Quan hệ lao động và Tiền lương ThS. Bùi Thị Hoàn, Cục Quan hệ lao động và Tiền lương ThS. Phạm Thị Chung, Vụ Hợp tác quốc tế

Từ khóa: Hiệp định CPTPP Hiệp định EVFTA Quan hệ lao động Việt Nam Năm 2025