Mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội trong khu vực phi chính thức

Chủ nhiệm: TS. Hoàng Bích Hồng

Năm đăng ký: 2016

Năm nghiệm thu: 2017

Tóm tắt:

1. Tính cấp thiết

Bảo hiểm xã hội (BHXH) là một trong những hợp phần quan trọng của chính sách an sinh xã hội, do đó việc mở rộng phạm vi bao phủ của chính sách BHXH, đặc biệt là đối với nhóm đối tượng người lao động có thu nhập thấp, không ổn định, có ý nghĩa lớn trong việc đảm bảo an sinh xã hội của mỗi quốc gia.

Quan điểm của Đảng và Nhà nước về chính sách BHXH trong thời gian tới đã được thể hiện qua Nghị quyết số 15-NQ/TW về một số vấn đề về chính sách xã hội giai đoạn 2012-2020 và Nghị quyết số 21-NQ/TW về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác BHXH, BHYT giai đoạn 2012-2020, theo đó, mục tiêu phát triển BHXH trong những năm tới là tăng nhanh diện bao phủ đối tượng tham gia BHXH, phấn đấu đến năm 2020 có khoảng 50% lực lượng lao động tham gia BHXH. Theo dự báo đến năm 2020, lực lượng lao động đạt khoảng 58 triệu người, như vậy mục tiêu đặt ra là có khoảng 29 triệu người tham gia BHXH (trong đó BHXH tự nguyện có khoảng 3 triệu người), tuy nhiên đến hết năm 2014 mới có 11.451.530 người tham gia BHXH bắt buộc, 196.254 người tham gia BHXH tự nguyện. Số người tham gia BHXH tự nguyện chỉ đạt khoảng 0,3% số thuộc diện phải tham gia. Trong xu hướng dịch chuyển cơ cấu kinh tế từ nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ ở nước ta, số người lao động thuộc diện tham gia BHXH tự nguyện là lao động trong khu vực phi chính thức ngày càng gia tăng, nhóm đối tượng này có thu nhập cao hơn so với nhóm lao động nông nghiệp, vì vậy nghiên cứu các biện pháp gia tăng đối tượng tham gia BHXH ở khu vực phi chính thức sẽ có tính khả thi hơn.

Theo Luật BHXH 2006, loại hình BHXH bắt buộc áp dụng với người lao động có hợp đồng lao động thời hạn từ 3 tháng trở lên, loại hình BHXH tự nguyện (thực hiện từ tháng 1/2008) áp dụng đối với người lao động không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc, người lao động ở khu vực phi chính thức chủ yếu thuộc diện tham gia BHXH tự nguyện, tuy nhiên số lượng người lao động tham gia BHXH tự nguyện còn ít. Hơn nữa, theo qui định tại Luật BHXH 2014, đối tượng thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc sẽ được mở rộng đến người lao động có hợp đồng lao động thời hạn từ 1 đến dưới 3 tháng, như vậy số lượng người lao động thuộc khu vực phi chính thức sẽ giảm, do đó nghiên cứu đề tài “Giải pháp gia tăng đối tượng tham gia BHXH trong khu vực phi chính thức”, góp phần thực hiện tốt chính sách an sinh xã hội là cần thiết.

2. Mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn về gia tăng đối tượng tham gia BHXH ở khu vực phi chính thức;

Kinh nghiệm quốc tế về thực hiện BHXH trong khu vực phi chính thức;

Phân tích thực trạng tham gia BHXH của người lao động trong khu vực phi chính thức; đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến ý định tham gia BHXH của người lao động trong khu vực phi chính thức ở Việt Nam;

Đề xuất các giải pháp nhằm gia tăng số người lao động ở khu vực phi chính thức tham gia BHXH.

3. Kết cấu của đề tài

Ngoài phần mở đầu và kết luận, Báo cáo gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận về tham gia BHXH đối với người lao động trong khu vực phi chính thức.

Chương 2: Thực trạng tham gia BHXH trong khu vực phi chính thức ở Việt Nam giai đoạn 2011 - 2015.

Chương 3: Giải pháp gia tăng đối tượng tham gia BHXH trong khu vực phi chính thức đến năm 2020.

4. Nội dung chính của đề tài

4.1. Chương 1: Cơ sở lý luận về tham gia BHXH đối với người lao động trong khu vực phi chính thức.

Khu vực phi chính thức và vai trò của khu vực phi chính thức trong nền kinh tế, đề tài hệ thống hóa khái niệm, phân tích vai trò và đặc điểm của khu vực phi chính thức trong nền kinh tế.

BHXH đối với người lao động trong khu vực phi chính thức, đề tài làm rõ khái niệm BHXH, vai trò và nội dung của BHXH đối với người lao động trong khu vực phi chính thức.

Cơ sở lý thuyết về thái độ và hành vi người tiêu dùng, đề tài tổng hợp các lý thuyết về thái độ (mô hình thái độ ba thành phần, đơn thành phần, đa thuộc tính) và lý thuyết hành vi người tiêu dùng (mô hình hành động hợp lý TRA, mô hình hành vi dự định TPB); tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến ý định tham gia bảo hiểm, từ đó đề xuất mô hình các nhân tố ảnh hưởng đến ý định tham gia BHXH của người lao động ở khu vực phi chính thức.

Kinh nghiệm thực hiện BHXH trong khu vực phi chính thức ở một số nước và bài học cho Việt Nam, đề tài nghiên cứu kinh nghiệm của Cộng hòa Bangladesh, Cộng hòa Chi Lê, Cộng hòa nhân dân Trung Hoa, Cộng hòa Ấn Độ và Vương quốc Anh, từ đó rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam.

4.2. Chương 2: Thực trạng tham gia BHXH trong khu vực phi chính thức ở Việt Nam giai đoạn 2011 - 2015.

Thực trạng lao động trong khu vực phi chính thức, đề tài phân tích thực trạng lao động, việc làm, thu nhập và khả năng tham gia BHXH của người lao động trong khu vực phi chính thức.

Thực trạng chính sách BHXH và tổ chức thực hiện BHXH đối với người lao động trong khu vực phi chính thức, đề tài đánh giá chính sách BHXH hiện hành (đối tượng tham gia, mức và phương thức đóng, các chế độ BHXH) và công tác tổ chức thực hiện (tuyên truyền, phổ biến pháp luật; quản lý đối tượng, giải quyết chế độ), qua đó phân tích kết quả tham gia BHXH của người lao động ở khu vực phi chính thức.

Kết quả khảo sát các nhân tố ảnh hưởng đến việc tham gia BHXH của người lao động ở khu vực phi chính thức, đề tài trình bày phương pháp nghiên cứu, xây dựng các thang đo (trách nhiệm đạo lý, hiểu biết, thái độ, thu nhập, hành vi kiểm soát, truyền thông, kỳ vọng của gia đình, cảm nhận rủi ro, ý thức sức khỏe khi về già, ảnh hưởng xã hội, sự quan tâm), phân tích độ tin cậy Cronbach's Alpha, phân tích nhân tố khám phá EFA và hồi quy để đánh giá mức độ ảnh hưởng của từng nhân tố đến việc mở rộng đối tượng tham gia BHXH tự nguyện.

Đánh giá chung: Đề tài tổng kết những kết quả đạt được cũng như hạn chế và nguyên nhân trong việc mở rộng đối tượng tham gia BHXH ở khu vực phi chính thức giai đoạn 2011 - 2015.

4.3. Chương 3: Giải pháp gia tăng đối tượng tham gia BHXH trong khu vực phi chính thức đến năm 2020.

Chiến lược phát triển BHXH tự nguyện và xu hướng việc làm khu vực phi chính thức, đề tài trình bày quan điểm và mục tiêu chiến lược phát triển BHXH tự nguyện đến năm 2020.

Giải pháp gia tăng đối tượng tham gia BHXH trong khu vực phi chính thức: Đề tài đề xuất 9 nhóm giải pháp, gồm:

(1) Hoàn thiện chính sách BHXH;

(2) Tăng cường hoạt động truyền thông (về nội dung và hình thức truyền thông);

(3) Nâng cao thu nhập cho người lao động;

(4) Hoàn thiện bộ máy tổ chức, nâng cao trình độ cán bộ làm công tác BHXH tự nguyện;

(5) Nâng cao chất lượng dịch vụ;

(6) Mở rộng mạng lưới và đào tạo các đại lý BHXH tự nguyện;

(7) Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, từng bước hiện đại hóa hệ thống quản lý BHXH;

(8) Tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo của các cấp ủy đảng, chính quyền và sự phối hợp của các Bộ, ban ngành, đoàn thể các cấp;

(9) Và một số giải pháp khác.

Thành viên đề tài:

TS. Phạm Hải Hưng, Trường Đại học Lao động - Xã hội, Thư ký; TS. Lục Mạnh Hiển, Trường Đại học Lao động - Xã hội, Thành viên; TS. Phạm Đỗ Dũng, Trường Đại học Lao động - Xã hội, Thành viên; ThS. Phạm Đức Trọng, Trường Đại học Lao động - Xã hội, Thành viên; ThS. Mai Thị Hường, Trường Đại học Lao động - Xã hội, Thành viên; ThS. Tô Thị Hồng, Trường Đại học Lao động - Xã hội, Thành viên; ThS. Mai Thị Dung, Trường Đại học Lao động - Xã hội, Thành viên; ThS. Nguyễn Thị Vân Anh, Trường Đại học Lao động

Từ khóa: Bảo hiểm xã hội Bảo hiểm xã hội tự nguyện Khu vực phi chính thức Lao động phi chính thức An sinh xã hội