Cơ sở lý luận và thực tiễn hoàn thiện tầng bảo hiểm hưu trí bổ sung tại Việt Nam

Chủ nhiệm: Th.S Trần Thanh Nam

Năm đăng ký: 2022

Năm nghiệm thu: 2024

Tóm tắt:

1. Tính cấp thiết của đề tài

Chính sách bảo hiểm hưu trí bổ sung (HTBS) đã bước đầu được quy định trong Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014 và được cụ thể hóa bằng một hệ thống khung pháp lý tương đối đầy đủ bao gồm Nghị định số 88/2016/NĐ-CP cùng các Thông tư hướng dẫn của Bộ Tài chính và Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội. Mặc dù Nhà nước đã ban hành các chính sách khuyến khích thông qua ưu đãi thuế, nhưng qua hơn 5 năm triển khai thực hiện, kết quả đạt được còn rất hạn chế khi mới chỉ có 02 doanh nghiệp được cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh dịch vụ quản lý quỹ HTBS tự nguyện và các đơn vị này vẫn chưa tiếp nhận đóng góp từ người tham gia. Thực trạng này phản ánh chính sách hưu trí bổ sung về cơ bản vẫn chưa thực sự đi vào cuộc sống. Trong khi đó, Nghị quyết số 28-NQ/TW ngày 23 tháng 5 năm 2018 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XII về cải cách chính sách bảo hiểm xã hội (BHXH) đã đặt ra mục tiêu cốt lõi là phát triển hệ thống BHXH linh hoạt, đa dạng, đa tầng, hiện đại và bền vững, trong đó bảo hiểm HTBS được xác định là tầng hưu trí tự nguyện theo nguyên tắc thị trường nhằm tạo thêm sự lựa chọn để người lao động được hưởng mức lương hưu cao hơn. Do đó, việc nghiên cứu, đánh giá toàn diện tình hình triển khai thực hiện chính sách hiện hành để đề xuất phương án hoàn thiện tầng bảo hiểm HTBS tại Việt Nam là một yêu cầu khách quan và hết sức cần thiết.

2. Mục tiêu nghiên cứu

2.1 Mục tiêu tổng quát:

Làm rõ cơ sở lý luận va thực tiễn để làm căn cứ đề xuất hoàn thiện tầng bảo hiểm HTBS tại Việt Nam

2.2 Mục tiêu cụ thể:

- Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về xây dựng, hoàn thiện tầng bảo hiểm HTBS trong hệ thống bảo hiểm xã hội đa tầng

- Đánh giá thực trạng và khả năng thực hiện tầng bảo hiểm HTBS tại Việt Nam

- Đánh giá tác động, đề xuất hoàn thiện tầng bảo hiểm HTBS trong hệ thống bảo hiểm xã hội đa tầng tại Việt Nam và khuyến nghị giải pháp, điều kiện triển khai thực hiện

- Đánh giá tác động của các phương án, khuyến nghị mô hình chính sách phù hợp với Việt Nam.

3. Kết cấu của đề tài

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, báo cáo tổng hợp kết quả nghiên cứu được chia thành 03 chương như sau:

Chương I: Cơ sở lý luận và thực tiễn về tầng bảo hiểm HTBS

Chương II: Thực trạng tầng bảo hiểm HTBS ở Việt Nam

Chương III: Đề xuất hoàn thiện tầng HTBS

4. Nội dung chính của đề tài

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về tầng bảo hiểm HTBS. Nội dung chương này tập trung làm rõ hệ thống lý luận căn bản về bảo hiểm hưu trí và bảo hiểm HTBS, đồng thời khẳng định việc xây dựng tầng bảo hiểm này là xu thế tất yếu nhằm đáp ứng nhu cầu nâng cao mức lương hưu của người lao động mà tầng bảo hiểm cơ bản chưa thể thỏa mãn. Việc hình thành tầng HTBS vừa giúp thể chế hóa quan điểm của Đảng về hệ thống BHXH đa tầng, vừa nâng cao ý thức tự đảm bảo an sinh của người dân, giảm bớt áp lực tài chính dài hạn lên quỹ BHXH cơ bản và ngân sách nhà nước, đồng thời tăng cường sự gắn kết chặt chẽ, chia sẻ thịnh vượng giữa người lao động và người sử dụng lao động. Bên cạnh đó, chương này đã nghiên cứu một cách có hệ thống các mô hình, quan điểm định hướng phát triển hệ thống hưu trí trên thế giới của các tổ chức quốc tế như ILO, Ngân hàng Thế giới (WB) và kinh nghiệm thực tiễn từ các quốc gia lớn bao gồm mô hình hưu trí của Mỹ (với các kế hoạch hưu trí ngành nghề như 401(k), kế hoạch Roth và các tài khoản IRA), mô hình hưu trí đa trụ cột của Hà Lan và hệ thống hưu trí phân tách khu vực nông thôn - thành thị của Trung Quốc, từ đó rút ra các bài học kinh nghiệm quý báu cho Việt Nam trong việc quản lý và vận hành quỹ.

Chương 2: Thực trạng tầng bảo hiểm HTBS ở Việt Nam. Nội dung chương hai đi sâu phân tích hệ thống văn bản quy phạm pháp luật hiện hành điều chỉnh hoạt động bảo hiểm HTBS tại Việt Nam giai đoạn 2016-2022, tập trung vào các quy định cụ thể về đối tượng tham gia, quyền và trách nhiệm của các bên (người lao động, người sử dụng lao động, cá nhân tự nguyện), phương thức đóng góp (thông qua người sử dụng lao động hoặc trực tiếp), cơ chế quản lý tài khoản hưu trí cá nhân, vai trò hoạt động của các tổ chức liên quan (doanh nghiệp quản lý quỹ, ngân hàng giám sát), quy định đầu tư và chính sách thuế khuyến khích. Song song với đó, đề tài đánh giá thực tiễn vận hành giai đoạn 2016-2020 để chỉ rõ những hạn chế khiến chính sách chưa thể phát triển mạnh mẽ. Chương này cũng thực hiện so sánh đối chiếu giữa bảo hiểm HTBS với chương trình hưu trí tự nguyện của bảo hiểm thương mại tại Việt Nam trên các tiêu chí pháp lý, đối tượng, cơ chế quản lý giám sát và rủi ro tài chính, đồng thời phân tích sâu sắc nhu cầu, tiềm năng thị trường dựa trên các số liệu thống kê thực tế về quy mô đối tượng tham gia BHXH bắt buộc và tự nguyện, cơ cấu dân số vàng, thu nhập bình quân của người lao động cũng như mức hưởng lương hưu hiện tại từ quỹ BHXH.

Chương 3: Đề xuất hoàn thiện tầng HTBS. Trên cơ sở phân tích bối cảnh kinh tế - xã hội và dự báo tác động đối với người sau độ tuổi nghỉ hưu giai đoạn 2022-2030, chương ba bám sát các quan điểm, định hướng chỉ đạo của Đảng và Nhà nước về việc cải cách chính sách an sinh xã hội. Từ đó, đề tài xây dựng và đề xuất các phương án cụ thể nhằm hoàn thiện tầng bảo hiểm HTBS tại Việt Nam, bao gồm việc thiết kế mô hình vận hành hệ thống BHXH đa tầng có tính kết nối linh hoạt giữa các tầng hưu trí xã hội, hưu trí cơ bản và hưu trí bổ sung. Nội dung trọng tâm của chương cuối này là tiến hành đánh giá chi tiết tính khả thi trong thực hiện, dự báo các tác động đa chiều của các phương án đổi mới được đề xuất đối với người lao động, doanh nghiệp và nền kinh tế, từ đó đưa ra các khuyến nghị, giải pháp đồng bộ về cơ chế chính sách để triển khai hiệu quả mô hình bảo hiểm HTBS trong giai đoạn tới.

Thành viên đề tài:

Th.S Nguyễn Huy Tùng, Vụ Bảo hiểm xã hội. CN. Trịnh Thị Nguyệt Ánh, Vụ Bảo hiểm xã hội; CN. Hà Thanh Tùng, Vụ Bảo hiểm xã hội; TS. Mai Thị Hường, Đại học Lao động- Xã hôi; CN. Bùi Thị Trang, Ban Thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội; Th.S Trần Hoàng Quý, Văn phòng Bô; Th.S Bùi Thị Nhàn, Viện Khoa học Bảo hiểm xã hội; CN Phan Thị Thành, Viện Khoa học Lao động và Xã hội; Th.S Vũ Công Vượng, Vụ Kế hoạch Đầu tư.

Từ khóa: Bảo hiểm hưu trí Bảo hiểm Hưu trí Hưu trí bổ sung Việt Nam