Cơ sở lý luận và thực tiễn xây dựng tầng trợ cấp hưu trí xã hội tại Việt Nam

Chủ nhiệm: Th.S Trần Hai Nam

Năm đăng ký: 2022

Năm nghiệm thu: 2024

Tóm tắt:

1. Tính cấp thiết của đề tài

Nghị quyết số 28-NQ/TW ngày 23 tháng 5 năm 2018 của Hội nghị lần thứ bảy Ban Chấp hành Trung ương khóa XII về cải cách chính sách bảo hiểm xã hội đã xác định rõ mục tiêu phát triển hệ thống bảo hiểm xã hội linh hoạt, đa dạng, đa tầng, hiện đại và hội nhập quốc tế. Trong số 11 nội dung cải cách then chốt, việc "Xây dựng hệ thống bảo hiểm xã hội đa tầng" được đặt lên vị trí hàng đầu và tầng trợ cấp hưu trí xã hội được định vị là một trong ba trụ cột cốt lõi cấu thành nên hệ thống bảo hiểm xã hội tổng thể. Mục tiêu đề ra đến năm 2030 là đạt khoảng 60% số người sau độ tuổi nghỉ hưu được hưởng lương hưu, bảo hiểm xã hội hằng tháng và trợ cấp hưu trí xã hội. Tuy nhiên, thực trạng tính đến hết năm 2020, tỷ lệ này mới chỉ đạt khoảng 35%. Để lấp đầy khoảng trống lớn này và thể chế hóa định hướng cải cách của Trung ương, việc hình thành tầng trợ cấp hưu trí xã hội do ngân sách nhà nước bảo đảm là giải pháp căn bản và hiệu quả nhất. Do đó, việc nghiên cứu đề tài "Cơ sở lý luận và thực tiễn xây dựng tầng trợ cấp hưu trí xã hội tại Việt Nam" là vô cùng thiết thực và cấp bách nhằm cung cấp luận cứ khoa học để xây dựng, hoàn thiện hành lang pháp lý, đưa mục tiêu cải cách đi vào cuộc sống.

2. Mục tiêu nghiên cứu

2.1 Mục tiêu tổng quát:

Làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn, đề xuất xây dựng tầng trợ cấp HTXH tại Việt Nam.

2.2 Mục tiêu cụ thể:

- Tổng quan về cơ sở lý luận xây dựng tầng trợ cấp HTXH ở Việt Nam.

- Nghiên cứu, hệ thống hóa các quan điểm, định hướng của Đảng và Nhà
nước; kinh nghiệm quốc tế trong việc xây dựng tầng trợ cấp HTXH.

- Đánh giá thực trạng thực hiện chế độ hưu trí theo quy định của Luật BHXH và chính sách trợ cấp xã hội hằng tháng đối với NCT theo quy định của Luật NCT.

- Đề xuất mô hình, các phương án xây dựng tầng trợ cấp HTXH tại Việt
Nam.

- Đánh giá tác động của các phương án, khuyến nghị mô hình chính sách phù hợp với Việt Nam.

3. Kết cấu của đề tài

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, báo cáo tổng hợp kết quả nghiên cứu được chia thành 03 chương như sau:

Chương I: Cơ sở lý luận và thực tiễn về tầng trợ cấp HTXH

Chương II: Thực trạng tầng trợ cấp HTXH ở Việt Nam

Chương III: Đề xuất xây dựng và hoàn thiện tầng trợ cấp HTXH ở Việt Nam

4. Nội dung chính của đề tài

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về tầng trợ cấp hưu trí xã hội. Nội dung chương này tập trung làm rõ các khái niệm căn bản và xây dựng khung lý thuyết vững chắc cho đề tài. Khái niệm trợ cấp hưu trí xã hội được xác định là chính sách của Nhà nước nhằm cung cấp một khoản trợ cấp ổn định hằng tháng cho người cao tuổi không có lương hưu hoặc bảo hiểm xã hội hằng tháng do ngân sách nhà nước đảm bảo. Khái niệm này cũng vạch rõ ranh giới với chế độ hưu trí có đóng góp dựa trên quan hệ đóng – hưởng. Đề tài đã phân tích sâu sắc vị trí, vai trò của tầng trợ cấp hưu trí xã hội (Trụ cột 0) như một sàn an sinh xã hội cơ bản cho người cao tuổi, có mối quan hệ hữu cơ, gắn kết chặt chẽ với tầng bảo hiểm xã hội cơ bản (Tầng 1), tầng bảo hiểm hưu trí bổ sung (Tầng 2) và tầng tiết kiệm cá nhân tự nguyện (Tầng 3) trong mô hình hệ thống hưu trí đa tầng. Đồng thời, chương này cũng đề xuất phương pháp luận và khung lý thuyết chuyển đổi từ chính sách mang tính chất trợ giúp xã hội hiện tại sang tầng trợ cấp hưu trí xã hội bài bản dựa trên các tiêu chuẩn quốc tế. Để làm phong phú thêm cơ sở thực tiễn, nhóm nghiên cứu đã tổng hợp kinh nghiệm quốc tế từ các quốc gia đạt độ bao phủ toàn dân qua việc dùng ngân sách tài trợ (như Bolivia, Botswana, Namibia...) hoặc kết hợp đóng góp và phi đóng góp (như Argentina, Brazil, Trung Quốc, Thái Lan...), đúc kết những bài học giá trị về diện bao phủ, tính đủ của mức hưởng, cơ chế lập chỉ mục để ngăn chặn xói mòn giá trị trợ cấp, và cách thức cải cách hệ thống hưu trí trong bối cảnh củng cố tài khóa của Chính phủ.

Chương 2: Thực trạng tầng trợ cấp HTXH ở Việt Nam. Chương này đi sâu phân tích thực trạng hệ thống pháp lý và tổ chức thực hiện chính sách tại Việt Nam . Đề tài chỉ ra rằng mặc dù thuật ngữ "trợ cấp hưu trí xã hội" chưa được luật hóa chính thức, bản chất của nó đã được thể hiện qua các quy định về trợ cấp xã hội hằng tháng cho người cao tuổi . Tiến trình phát triển pháp luật được nhìn nhận xuyên suốt từ các quy định sơ khởi trong Pháp lệnh về người cao tuổi năm 2000, Nghị định số 30/2002/NĐ-CP (bắt đầu trợ cấp cho người từ 90 tuổi trở lên không có lương hưu) cho đến bước ngoặt tại Luật Người cao tuổi năm 2009 . Hiện nay, chính sách đang được vận hành theo Nghị định số 20/2021/NĐ-CP, quy định rõ các đối tượng người cao tuổi được hưởng trợ cấp (như người từ đủ 80 tuổi trở lên không có lương hưu/trợ cấp bảo hiểm xã hội; người từ 75 đến 80 tuổi thuộc hộ nghèo, cận nghèo tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đặc biệt khó khăn...) cùng với các mức hưởng phân theo hệ số, quyền lợi bảo hiểm y tế và hỗ trợ chi phí mai táng . Về mặt tổ chức, đề tài mô tả chi tiết quy trình chi trả, bộ máy thực hiện và các kết quả đạt được về số lượng người hưởng cũng như kinh phí chi trả giai đoạn 2016-2022 . Phần cuối chương đưa ra những đánh giá khách quan về ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân; nổi bật là hạn chế về độ bao phủ đối tượng thụ hưởng còn rất thấp so với số lượng người cao tuổi thực tế và mức trợ cấp hiện tại còn khiêm tốn, chưa bảo đảm đầy đủ mức sống tối thiểu .

Chương III: Đề xuất xây dựng và hoàn thiện tầng trợ cấp HTXH ở Việt Nam. Chương cuối cùng mang tính định hướng hành động trên cơ sở dự báo bối cảnh kinh tế - xã hội quốc tế và trong nước đến năm 2030, đặc biệt nhấn mạnh đến áp lực gay gắt từ thách thức già hóa dân số nhanh chóng tại Việt Nam . Trên cơ sở các quan điểm, định hướng cải cách của Đảng, đề tài đề xuất các phương án xây dựng tầng trợ cấp hưu trí xã hội một cách cụ thể . Các đề xuất bao gồm việc xác định rõ mục tiêu chính sách và đưa ra giải pháp điều chỉnh giảm dần độ tuổi hưởng trợ cấp hưu trí xã hội sao cho phù hợp với khả năng gánh vác của ngân sách nhà nước theo từng giai đoạn . Đề tài cũng xây dựng quy trình tổ chức thực hiện mới để tối ưu hóa hiệu quả chi trả . Trọng tâm của chương là việc tính toán, đánh giá tác động toàn diện về mặt xã hội, kinh tế và kiểm tra tính khả thi của các phương án tài chính (thể hiện qua bảng tổng hợp kinh phí thực hiện các phương án mở rộng diện bao phủ), từ đó đưa ra khuyến nghị lựa chọn mô hình bước đi tối ưu, đảm bảo tính liên kết chặt chẽ giữa tầng trợ cấp hưu trí xã hội và các tầng bảo hiểm xã hội khác, hướng tới mục tiêu bảo hiểm xã hội toàn dân .

Thành viên đề tài:

Th.S Nguyễn Thị Hà, Vụ Bảo hiểm xã hội. Th.S Nguyễn Huy Tùng, Vụ Bảo hiểm xã hội; Th.S Nguyễn Thị Yến, Cục Bảo trợ xã hội; Th.S Nguyễn Hữu Lợi, Cục Bảo trợ xã hội; Th.S Nguyễn Thành Tuân, Viện Khoa học Lao động và Xã hội; Th.S Nguyễn Thị Hồng Tuyết, Vụ Bảo hiểm xã hội; Th.S Nguyễn Thị Thúy, Bảo hiểm xã hội Việt Nam; TS Phạm Ngọc Toàn, Viện Khoa học Lao động và Xã hội Th.S Lê Thị Hương Thơm, Vụ Bảo hiểm xã hội.

Từ khóa: Trợ cấp Hưu trí Việt Nam Trợ cấp hưu trí