Đổi mới hệ thống hưu trí theo định hướng cải cách chính sách BHXH giai đoạn 2020 - 2030

Chủ nhiệm: Th.S Nguyễn Duy Cường

Năm đăng ký: 2018

Năm nghiệm thu: 2019

Tóm tắt:

1. Tính cấp thiết của đề tài

Bảo hiểm xã hội (BHXH) là trụ cột chính của hệ thống an sinh xã hội, góp phần thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội, đóng góp quan trọng vào quá trình phát triển của mỗi quốc gia và ở một mức độ nhất định, phản ánh trình độ phát triển của quốc gia đó. Trong các chế độ bảo hiểm xã hội thì chế độ hưu trí là một chế độ bảo hiểm xã hội dài hạn, có vị trí và vai trò đặc biệt quan trọng nhằm góp phần đảm bảo ổn định cuộc sống cho người lao động khi về già, không còn khả năng lao động.

Chế độ hưu trí ra đời ngay từ khi có chính sách BHXH ở Việt Nam, bắt đầu thực hiện từ năm 1962 theo Nghị định số 218/CP ngày 27 tháng 12 năm 1961 của Hội đồng Chính phủ ban hành Điều lệ tạm thời về các chế độ BHXH đối với công nhân viên chức nhà nước. Chính sách BHXH nói chung và chế độ hưu trí nói riêng thời kỳ này chỉ bao gồm người lao động thuộc khu vực nhà nước và do ngân sách nhà nước đảm bảo. Bước vào thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế, chế độ hưu trí trải qua nhiều lần cải cách đã từng bước được sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện và mở rộng ra tới mọi người lao động thuộc các khu vực, thành phần kinh tế khác nhau. Cho đến nay, về mặt pháp luật chế độ hưu trí đã bao phủ mọi người lao động (kể cả người có quan hệ lao động và người không có quan hệ lao động) thông qua hình thức BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện, chế độ hưu trí đã từng bước được hoàn thiện phù hợp với thực tế đất nước và thông lệ quốc tế; ngày càng khẳng định và đóng góp tích cực góp phần ổn định cuộc sống của người lao động khi về già.

Bên cạnh những kết quả đã đạt được, chính sách BHXH nói chung và chế độ hưu trí nói riêng vẫn còn bộc lộ nhiều hạn chế, bất cập như: (i) diện bao phủ đối tượng tham gia và thụ hưởng chế độ còn thấp (tương ứng mới chỉ chiếm khoảng 32% lực lượng lao động trong độ tuổi và chiếm khoảng gần 30% số người sau độ tuổi nghỉ hưu); (ii) chế độ hưu trí được thiết kế còn nặng về nguyên tắc đóng - hưởng, nhưng thiếu chú ý đến nguyên tắc chia sẻ giữa người có mức lương cao và mức lương thấp để thu hẹp khoảng cách về thu nhập giữa các nhóm lao động; (iii) quy định điều kiện được hưởng lương hưu quá chặt chẽ (phải có tối thiểu 20 năm đóng BHXH) trong khi điều kiện hưởng BHXH một lần khá dễ dàng (người lao động vẫn còn trong độ tuổi lao động nhưng sau một năm sau khi dừng tham gia BHXH nếu có yêu cầu là được nhận BHXH một lần); (iv) tuổi nghỉ hưu thực tế của người lao động thấp hơn nhiều so với với tuổi nghỉ hưu theo quy định của pháp luật (tuổi nghỉ hưu trung bình thực tế chỉ khoảng trên 54 tuổi);… (..) quỹ hưu trí và tử tuất chưa đảm bảo cân đối trong dài hạn;

Ngày 23/5/2018, Ban Chấp hành Trung ương khóa XII đã ban hành Nghị quyết số 28/NQ-TW về cải cách chính sách bảo hiểm xã hội, trong đó mục tiêu tổng quát là cải cách chính sách bảo hiểm xã hội để bảo hiểm xã hội thực sự là một trụ cột chính của hệ thống an sinh xã hội, từng bước mở rộng vững chắc diện bao phủ bảo hiểm xã hội, hướng tới mục tiêu bảo hiểm xã hội toàn dân. Phát triển hệ thống bảo hiểm xã hội linh hoạt, đa dạng, đa tầng, hiện đại và hội nhập quốc tế theo nguyên tắc đóng - hưởng, công bằng, bình đẳng, chia sẻ và bền vững. Để thực hiện mục tiêu nêu trên, Nghị quyết số 28/NQ-TW đề ra 11 nhóm nội dung cải cách chính sách BHXH, trong đó rất nhiều nội dung, định hướng cải cách chế độ hưu trí.

Do vậy, để có đủ cơ sở lý luận và thực tiễn thể chế hóa đường lối, chủ trương và định hướng cải cách chế độ hưu trí thì việc nghiên cứu đề tài “Đổi mới hệ thống hưu trí theo định hướng cải cách chính sách BHXH giai đoạn 2020 - 2030” trong bối cảnh hiện nay là rất cần thiết. Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ là tư liệu phục vụ cho việc hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về bảo hiểm xã hội nói chung và chế độ hưu trí nói riêng ở Việt Nam.

2. Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu chung: Đề xuất các khuyến nghị nhằm đổi mới hệ thống hưu trí theo định hướng cải cách chính sách BHXH giai đoạn 2020-2030.

Mục tiêu cụ thể:

- Làm rõ lý luận chung về hệ thống hưu trí;

- Tổng quan làm rõ xu hướng quốc tế về hệ thống hưu trí;

- Đánh giá khái quát hệ thống hưu trí hiện hành ở Việt Nam;

- Đề xuất đổi mới hệ thống hưu trí ở Việt Nam;

- Đánh giá tác động của đổi mới hệ thống hưu trí tại Việt Nam.

3. Kết cấu của đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, Báo cáo tổng hợp của Đề tài gồm 3 chương:

Chương I: Cơ sở lý luận về hệ thống hưu trí

Chương II: Thực trạng hệ thống hưu trí ở Việt Nam

Chương III: Đề xuất đổi mới hệ thống hưu trí tại việt nam theo định hướng cải cách chính sách BHXH giai đoạn 2020 -2030.

4. Nội dung chính của đề tài

Chương 1: Cơ sở lý luận về hệ thống hưu trí

Nội dung chương này tập trung làm rõ bản chất khoa học của BHXH và hệ thống chính sách hưu trí dưới góc độ một phạm trù kinh tế - xã hội phi lợi nhuận nhằm bù đắp, thay thế thu nhập cho người lao động khi hết tuổi lao động hoặc gặp rủi ro. Một hệ thống hưu trí toàn diện được cấu thành từ các nội dung cốt lõi bao gồm: diện bao phủ đối tượng tham gia; đối tượng thụ hưởng xác định dựa trên luật sinh học và thị trường lao động; điều kiện hưởng dựa trên tuổi đời và thời gian cống hiến; mức đóng góp; mức hưởng; và mô hình tài chính vận hành quỹ. Khi đánh giá một hệ thống hưu trí, các tiêu chí cốt lõi được sử dụng bao gồm độ bao phủ hệ thống, tính linh hoạt đa dạng (thiết kế đa tầng từ tầng phổ quát đến hưu trí bổ sung), nguyên tắc vận hành, và khả năng cân đối quỹ trong dài hạn trước rủi ro già hóa dân số. Qua nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế tại các quốc gia như Trung Quốc (với mô hình tài khoản cá nhân kết hợp quỹ góp chung và chính sách hưu trí nông thôn mới), Cộng hòa Pháp (với chế độ hưu trí bổ sung bắt buộc ARRCO và AGIRC), Thụy Sĩ (hệ thống ba trụ cột vững chắc) và Hà Lan (quản lý quỹ độc lập và định hướng cải cách trụ cột thứ hai), đề tài đã rút ra các bài học kinh nghiệm sâu sắc cho Việt Nam. Đó là việc cần xây dựng hệ thống hưu trí có tầm nhìn dài hạn trên 50 năm, thiết kế hệ thống theo hướng đa tầng linh hoạt, chú trọng điều chỉnh mức đóng phù hợp với năng lực của doanh nghiệp và triển khai chiến lược mở rộng diện bao phủ toàn dân với lợi ích khiêm tốn thay vì diện bao phủ hẹp nhưng mức hưởng cao.

Chương 2: Thực trạng hệ thống hưu trí ở Việt Nam

Chương này tiến hành phân tích sâu sắc thực trạng hệ thống hưu trí Việt Nam qua các thời kỳ hoàn thiện pháp luật, từ giai đoạn trước Luật BHXH 2006 (thực hiện theo Nghị định 12-CP), giai đoạn theo Luật BHXH 2006 (2007-2015), cho đến giai đoạn áp dụng Luật BHXH 2014 từ năm 2016 đến nay. Đánh giá tình hình thực hiện cho thấy số lượng người tham gia và số thu quỹ hưu trí - tử tuất liên tục gia tăng, mức lương hưu bình quân của người về hưu được cải thiện và công tác quản lý đầu tư quỹ mang lại những kết quả tích cực. Dù vậy, hệ thống vẫn đối mặt với những hạn chế rất lớn khi độ bao phủ còn thấp so với lực lượng lao động, tính linh hoạt và đa dạng chưa cao do thiếu sự kết nối chặt chẽ giữa các tầng an sinh, và nguyên tắc vận hành đóng - hưởng còn mất cân đối nghiêm trọng. Đặc biệt, tỷ lệ đóng hưởng được thiết kế chưa hợp lý, thời gian đóng ngắn nhưng tỷ lệ hưởng tối đa cao, tuổi nghỉ hưu thực tế thấp kết hợp xu hướng gia tăng số người hưởng BHXH một lần đang tạo ra áp lực tài chính khổng lồ, đe dọa trực tiếp đến khả năng cân đối quỹ hưu trí và tử tuất của Việt Nam trong dài hạn.

Chương 3: Đề xuất đổi mới hệ thống hưu trí tại Việt Nam theo định hướng cải cách chính sách BHXH giai đoạn 2020-2030

Trên cơ sở phân tích bối cảnh thị trường lao động, hội nhập quốc tế và thách thức từ tốc độ già hóa dân số nhanh chóng tại Việt Nam, chương này định hình các mục tiêu cụ thể và giải pháp đổi mới toàn diện hệ thống hưu trí. Đề tài đề xuất hai nhóm giải pháp lớn bao gồm nhóm xây dựng chính sách (sửa đổi quy định giảm dần số năm đóng BHXH tối thiểu để hưởng lương hưu, điều chỉnh tăng tuổi nghỉ hưu theo lộ trình, hoàn thiện cách tính lương hưu và siết chặt điều kiện hưởng BHXH một lần) và nhóm tổ chức thực hiện chính sách nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, mở rộng đối tượng. Báo cáo áp dụng các mô hình dự báo tài chính quốc tế danh tiếng (như mô hình VSIM, mô hình của ILO và Australia) để đánh giá tác động tài chính của các phương án đổi mới, chỉ ra rõ ràng rằng việc điều chỉnh tăng tuổi nghỉ hưu và áp dụng công thức tính lương hưu mới sẽ cải thiện mạnh mẽ tỷ lệ tổng tài sản trên tổng chi và kéo dài thời gian cân đối cho Quỹ Hưu trí và tử tuất. Cuối cùng, đề tài thiết lập một lộ trình hoàn thiện hệ thống pháp luật cụ thể từ sau năm 2020 kết hợp với các khuyến nghị thực tiễn gửi tới các cơ quan quản lý nhằm thể chế hóa thành công các nội dung cải cách an sinh xã hội.

Thành viên đề tài:

Th.S Trịnh Thị Nguyệt Ánh PGS.TS Giang Thanh Long Th.S Trần Hải Nam TS Nguyễn Việt Cường CN. Đỗ Ngọc Thọ PGS.TS Nguyễn Văn Định TS Hoàng Thị Bích Hồng Th.S Phạm Ngọc Toàn Th.S Nguyễn Quỳnh Giang

Từ khóa: Hưu trí Bảo hiểm xã hội An sinh xã hội Việt Nam Cải cách