Cơ sở lý luận và thực tiễn xây dựng mô hình BHXH tại Việt Nam theo định hướng cải cách chính sách bảo hiểm xã hội giai đoạn 2020-2030

Chủ nhiệm: Th.S Vũ Hải Nam

Năm đăng ký: 2018

Năm nghiệm thu: 2020

Tóm tắt:

1. Tính cấp thiết của đề tài

Bảo hiểm xã hội là một trong các chính sách lớn của Đảng và Nhà nước ta, mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc. Chính sách BHXH đã được hình thành từ rất sớm cùng với sự phát triển về kinh tế, chính trị và xã hội của đất nước. Đối với mỗi thời kỳ, giai đoạn phát triển, chính sách BHXH có những hình thái, mô hình khác nhau để phù hợp với những mục tiêu, định hướng và bối cảnh của kinh tế- xã hội của đất nước trong thời kỳ đó. Do vậy, cùng với quá trình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước thì chính sách BHXH cũng cần phải có những điều chỉnh, sửa đổi hoặc cải cách cho phù hợp là một xu hướng tất yếu.

Nghị quyết số 28-NQ/TW ngày 23 tháng 5 năm 2018 của Hội nghị lần thứ bảy Ban Chấp hanh Trung ương khóa XII về cải cách chính sách BHXH đã đặt ra những mục tiêu mới và những định hướng điều chỉnh chính sách BHXH trong giai đoạn 2020 -2030. Để những điều chỉnh có thể được thể chế hóa, đi vào trong thực tiễn, phát huy được vai trò trụ cột của chính sách BHXH trong hệ thống ASXH, thì vấn đề đặt ra đó là đối với những điều chỉnh những đổi mới về mặt chính sách lớn như hiện nay thì mô hình BHXH của Việt Nam hiện nay có còn phù hợp nữa không, cần sửa đổi bổ sung thêm những vấn đề gì. Đề làm rõ được những nội dung này thì việc nghiên cứu Đề tài: “Cơ sở lý luận và thực tiễn xây dựng mô hình bảo hiểm xã hội tại Viêt Nam theo định hướng cải cách chính sách bảo hiểm xã hội giai đoạn 2020-2030” là cần thiết, để nhằm đánh giá lại mô hình BHXH ở Việt Nam hiện nay, xem xét về sự phù hợp của mô hình đối với những định hướng lớn về cải các chính sách BHXH trong giai đoạn 2020-2030.

2. Mục tiêu nghiên cứu

Muc tiêu chung:

Đề xuất các khuyến nghị xây dựng mô hình BHXH tại Việt Nam theo định hướng cải cách chính sách BHXH giai đoạn 2020-2030.

Mục tiêu cụ thể:

- Làm rõ lý luận chung về mô hình BHXH trong kinh tế thị trường và
hội nhập quốc tế;

- Tổng quan làm rõ xu hướng quốc tế về phát triển mô hình BHXH;

- Đánh giá thực trạng mô hình hiện nay ở Việt Nam;

- Đề xuất cải cách mô hình BHXH ở Việt Nam;

- Đánh giá tác động của các cải cách mô hình BHXH tại Việt Nam.

3. Kết cấu của đề tài

Ngoài phần Mở đầu va Kết luận, báo cáo kết quả nghiên cứu sẽ được chia
thành 03 chương như sau:

Chương 1. lý luận về mô hình bảo hiểm xã hội

Chương 2: Thực trạng mô hình bảo hiểm xã hội tại Việt Nam.

Chương 3: Khuyến nghị đổi mới mô hình bảo hiểm xã hội.

4. Nội dung chính của đề tài

Chương 1. Lý luận về mô hình bảo hiểm xã hội. Chương mở đầu tập trung xây dựng hệ thống lý luận nền tảng thông qua việc định nghĩa tổng quan các khái niệm then chốt về an sinh xã hội theo Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền, chính sách việc làm theo quy định của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) và Bộ luật Lao động, chính sách trợ giúp xã hội dành cho các đối tượng yếu thế, cùng các góc độ định nghĩa chuyên sâu (về mặt xã hội, tài chính, pháp luật) của bảo hiểm xã hội và chính sách của Nhà nước đối với hệ thống này. Mô hình BHXH được hiểu là sự đơn giản hóa mang tính chủ định các đặc trưng chủ yếu của chính sách BHXH để tập trung quan sát và nghiên cứu phương diện cốt lõi. Việc thiết kế mô hình đúng đắn đóng vai trò phân định ranh giới điều tiết giữa các chính sách ASXH, định hướng chiến lược quốc gia, mở rộng diện bao phủ và nâng cao nhận thức trách nhiệm, quyền lợi của các bên tham gia. Ý nghĩa của mô hình thể hiện ở việc làm căn cứ xây dựng pháp luật phù hợp, cụ thể hóa đối tượng tham gia, minh bạch nguồn hình thành quỹ và thiết lập bộ máy tổ chức tinh gọn. Nội dung mô hình hóa tập trung vào 04 đặc trưng cơ bản là diện bao phủ, quy định chính sách, mối quan hệ trong hệ thống ASXH và dòng tài chính, được cấu thành từ các yếu tố như đối tượng, quyền lợi, nguồn quỹ và cơ chế vận hành. Sự vận động của mô hình này chịu ảnh hưởng trực tiếp từ thể chế chính trị, mục tiêu quốc gia, sự tương tác liên chính sách và điều kiện kinh tế - xã hội đặc thù. Đề tài xây dựng một khung lý thuyết đánh giá mô hình dựa trên các tiêu chí: sự phù hợp công ước quốc tế; tính gắn kết với chiến lược kinh tế - xã hội quốc gia; khả năng đảm bảo cân đối tài chính với hệ thống hưu trí làm cốt lõi; và việc gắn kết nghĩa vụ, quyền lợi của các chủ thể tham gia. Phần cuối của chương nghiên cứu sâu kinh nghiệm đổi mới hệ thống BHXH đa tầng từ các tổ chức quốc tế (ILO, WB, OECD) và thực tiễn từ các quốc gia Châu Á (hệ thống hưu trí toàn dân ba tầng của Nhật Bản, mô hình bốn tầng của Thái Lan, Trung Quốc, Philippines) cũng như mô hình tại Mỹ và Thụy Điển. Từ đó, đề tài rút ra sáu bài học kinh nghiệm đắt giá cho Việt Nam, nhấn mạnh việc không rập khuôn mô hình, xu hướng mở rộng diện bao phủ sang khu vực phi chính thức, thắt chặt mối quan hệ giữa các chính sách ASXH, hoàn thiện hệ thống hưu trí đa tầng đối phó với già hóa dân số, phân tách các quỹ thành phần linh hoạt và phát huy vai trò chủ đạo của ngân sách nhà nước đối với tầng hưu trí xã hội (tầng 0).

Chương 2: Thực trạng mô hình bảo hiểm xã hội tại Việt Nam. Chương này đi sâu phân tích toàn diện bức tranh thực tiễn thông qua việc tái hiện lịch sử phát triển mô hình BHXH tại Việt Nam qua ba giai đoạn lớn: từ năm 1945 đến năm 1961 với việc hình thành chế độ hưu trí công chức theo Sắc lệnh 54-SL và chế độ bảo hiểm công nhân theo Sắc lệnh 29-SL; giai đoạn từ 1962 đến năm 1993 gắn liền với Điều lệ tạm thời theo Nghị định 218/CP do Tổng Công đoàn quản lý và sự phân tách nhánh ngắn hạn - dài hạn theo Nghị định 236-HĐBT; giai đoạn từ năm 1995 đến nay đánh dấu bước ngoặt xóa bỏ tư duy bao cấp, áp dụng cơ chế đóng góp, tách quỹ khỏi ngân sách nhà nước và thống nhất quản lý thông qua sự ra đời của BHXH Việt Nam. Dựa trên khung khổ pháp luật hiện hành của Luật BHXH 2014, diện bao phủ đối tượng tham gia đã được mở rộng mạnh mẽ đối với cả loại hình bắt buộc và tự nguyện, bao phủ toàn bộ lực lượng lao động từ đủ 15 tuổi trở lên. Chế độ thụ hưởng, mức đóng góp của người lao động và người sử dụng lao động cũng như mức hưởng các chế độ ngắn hạn, dài hạn và quản lý quỹ tài chính độc lập đều được hạch toán, quy định rõ ràng. Tiến hành đánh giá thực trạng mô hình giai đoạn 1995 - 2017 theo khung lý thuyết, đề tài ghi nhận những mặt được to lớn như: chính sách ngày càng phù hợp với kinh tế thị trường, gắn kết chặt chẽ với đường lối của Đảng, diện bao phủ chính sách liên tục được mở rộng, quỹ được bảo hộ và quản lý tập trung, và trách nhiệm các bên được nâng cao rõ rệt. Dù vậy, mô hình vẫn tồn tại những hạn chế và nguyên nhân cốt lõi cần giải quyết, bao gồm diện bao phủ thực tế còn thấp so với tiềm năng, nguy cơ mất cân đối quỹ hưu trí dài hạn dưới áp lực già hóa dân số nhanh chóng, tình trạng trốn đóng, nợ đọng, trục lợi quỹ và áp lực từ số lượng người hưởng BHXH một lần gia tăng giai đoạn 2014-2018 làm ảnh hưởng đến tính bền vững của toàn bộ hệ thống an sinh.

Chương 3: Khuyến nghị đổi mới mô hình bảo hiểm xã hội. Trọng tâm cuối cùng của đề tài hướng vào việc định hình tương lai hệ thống an sinh thông qua phân tích bối cảnh phát triển mới của đất nước, các xu hướng già hóa dân số và cam kết hội nhập quốc tế. Đề tài quán triệt hệ thống các quan điểm, định hướng chỉ đạo của Đảng và Nhà nước về cải cách chính sách BHXH, đặt mục tiêu tiến tới BHXH toàn dân. Trên cơ sở đó, nhóm nghiên cứu đưa ra các khuyến nghị đột phá về việc đổi mới cấu trúc mô hình BHXH tại Việt Nam theo hướng đa tầng, bao gồm việc kết nối linh hoạt giữa tầng hưu trí xã hội do ngân sách nhà nước đảm bảo với tầng BHXH bắt buộc, tự nguyện và tầng bảo hiểm hưu trí bổ sung mang tính thị trường. Đề tài đề xuất cụ thể các giải pháp cải cách tham số chính sách (như tuổi nghỉ hưu, công thức tính toán, thời gian đóng tối thiểu) và đổi mới mô hình quản lý tài chính, phân định rõ vai trò của các chủ thể tham gia trong tầng hưu trí bổ sung nhằm tối ưu hóa hiệu quả đầu tư tăng trưởng quỹ. Tiếp theo, nội dung chương tiến hành dự báo các xu hướng tác động mang tính khoa học của các phương án đổi mới mô hình trong giai đoạn 2020-2030, minh họa cụ thể qua các kịch bản phát triển chính sách. Phần cuối của chương tập trung đánh giá tác động toàn diện của mô hình BHXH đổi mới trên các phương diện kinh tế, xã hội và cân đối tài chính quỹ dài hạn, chứng minh tầm nhìn “lý tưởng” của cải cách đối với phạm vi bao phủ dân số Việt Nam kéo dài từ năm 2016 đến tận năm 2100, tạo cơ sở khoa học vững chắc cho việc hoàn thiện thể chế pháp lý về BHXH tại Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

Thành viên đề tài:

Th.S Nguyễn Thị Hà, Vụ Bảo hiểm xã hội. PGS.TS Nguyễn Văn Định, Đại học Kinh tế quốc dân. Th.S Phạm Trọng Cường, Ban Dân nguyện. TS Nguyễn Thùy Linh, Học viện Tài chính. ThS Bùi Quốc Anh, Cục Quan hệ lao động - Tiền lương. ThS Lưu Quang Tuấn, Viện Khoa học Lao động và Xã hôi. ThS Nguyễn Thị Quỳnh Giang, Viện Khoa học Tổ chức Nhà nước – Bộ Nội vụ. ThS Vũ Phạm Dũng Hà, Cục Việc làm. ThS Nguyễn Thị Diệu Hồng, Chuyên gia tư vấn độc lập

Từ khóa: Bảo hiểm xã hội Chính sách Giai đoạn 2020-2030 Việt Nam Mô hình