Xây dựng hệ thống chỉ số cốt lõi để đo lường, đánh giá hiện trạng an toàn, vệ sinh lao động ở Việt Nam

Chủ nhiệm: TS. Chử Thị Lân

Năm đăng ký: 2020

Năm nghiệm thu: 2021

Tóm tắt:

1. Tính cấp thiết của đề tài

Hệ thống chỉ số để đo lường và đánh giá an toàn, vệ sinh lao động (ATVSLĐ) đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc tìm kiếm nguyên nhân tai nạn lao động (TNLĐ), thiết lập các biện pháp phòng ngừa rủi ro, cải thiện điều kiện làm việc, đồng thời là công cụ pháp lý hữu hiệu giúp Nhà nước thực hiện vai trò quản lý và điều chỉnh chính sách. Tuy nhiên, công tác thống kê và báo cáo về ATVSLĐ ở Việt Nam hiện nay đang bộc lộ rất nhiều bất cập và hạn chế. Người sử dụng lao động, đặc biệt tại các doanh nghiệp vừa và nhỏ, chưa nhận thức đầy đủ trách nhiệm nên thường giấu diếm thông tin, không lập sổ sách theo dõi hay thực hiện nghiêm túc việc khai báo TNLĐ, bệnh nghề nghiệp (BNN). Số liệu báo cáo hiện hành chưa phản ánh đúng thực trạng khốc liệt khi số lượng bệnh nhân cấp cứu tại các bệnh viện lớn cao gấp 3 lần số liệu báo cáo về Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội. Thêm vào đó, khu vực lao động phi chính thức hoàn toàn bị bỏ ngỏ, thiếu cơ chế thống kê và điều tra các vụ tai nạn chết người để đưa ra cảnh báo phòng ngừa. Việc triển khai hệ thống kiểm soát rủi ro theo Luật ATVSLĐ năm 2015 còn gặp nhiều rào cản do các chỉ tiêu thiếu phân tổ chi tiết, chồng chéo giữa các biểu mẫu làm gia tăng gánh nặng cho doanh nghiệp. Tỷ lệ các cơ sở chấp hành báo cáo về các Sở Lao động – Thương binh và Xã hội ở mức rất thấp, đơn cử như năm 2018 chỉ có khoảng 6,1% doanh nghiệp thực hiện. Đặc biệt, tại Việt Nam chưa từng có một nghiên cứu cụ thể nào về việc xây dựng một bộ chỉ số cốt lõi thống nhất nhằm theo dõi và phân tích tình hình. Khoảng trống nghiên cứu này đòi hỏi phải có một đề tài khoa học cấp thiết nhằm cung cấp cơ sở khoa học, tạo sự đồng bộ cho các nhà hoạch định chính sách và các nhà quản lý trong việc đánh giá hiện trạng ATVSLĐ.

2. Mục tiêu nghiên cứu

- Mục tiêu chung: Nghiên cứu đề xuất hệ thống chỉ số cốt lõi đánh giá hiện trạng ATVSLĐ và giải pháp thực hiện trong thời gian tới.

- Nhiệm vụ cụ thể:

(i) Tổng quan cơ sở lý luận và thực tiễn về hệ thống chỉ số cốt lõi đánh giá ATVSLĐ.

(ii) Rà soát, đánh giá thực trạng hệ thống chỉ số về ATVSLĐ ở Việt Nam

(iii) Đề xuất hệ thống chỉ số cốt lõi đánh giá ATVSLĐ ở Việt Nam và các giải pháp thực hiện.

3. Kết cấu của đề tài

Ngoài phần mở đầu, mục lục và danh mục tài liệu tham khảo, báo cáo tổng hợp gồm các nội dung sau:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về hệ thống chỉ số cốt lõi để đo lường, đánh giá về an toàn, vệ sinh lao động;

Chương 2: Đánh giá thực trạng hệ thống chỉ số về an toàn, vệ sinh lao động ở Việt Nam;

Chương 3: Đề xuất hệ thống chỉ số cốt lõi để đo lường, đánh giá hiện trạng an toàn, vệ sinh lao động ở Việt Nam.

4. Nội dung chính từng chương của đề tài

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về hệ thống chỉ số cốt lõi để đo lường, đánh giá về an toàn, vệ sinh lao động. Chương này tập trung làm rõ các khái niệm nền tảng bao gồm mục tiêu, chỉ tiêu kế hoạch và chỉ số, đồng thời định nghĩa chỉ số ATVSLĐ cốt lõi là tập hợp các thước đo định kỳ, không có ngoại trừ trong báo cáo, giúp thúc đẩy hành động quản lý nhằm đạt được các mục tiêu an toàn. Cấu phần hệ thống chỉ số được phân tích toàn diện từ mục tiêu chính sách đến quy trình tổ chức thực hiện, phổ biến thông tin và bộ công cụ đánh giá dựa trên tính SMART. Đề tài cũng phân tích vai trò lớn của hệ thống này trong quản trị nhưng cũng chỉ ra các hạn chế như hiện tượng báo cáo thiếu hay sự không đáng tin cậy của số liệu ở các doanh nghiệp nhỏ. Về mặt phương pháp luận, chương 1 giới thiệu phương pháp quá trình phân tích thứ bậc (AHP) dựa trên tiêu chí SMART để lựa chọn chỉ số. Đồng thời, chương này tổng hợp kinh nghiệm quốc tế phong phú từ hệ thống 20 chỉ số cốt lõi của Ba Lan, mô hình cấu trúc 3 nhóm chỉ số của Phần Lan (chính sách, phơi nhiễm ĐKLĐ, hiệu ứng sức khỏe) phù hợp với các nước đang phát triển, các chỉ số dẫn đầu của Hiệp hội An sinh Xã hội Quốc tế (ISSA) dựa trên 7 Quy tắc Vàng của Chiến dịch VISION ZERO, và bộ chỉ thị môi trường lao động của các nước Bắc Âu. Từ đó, đề tài rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam về việc xây dựng bộ chỉ số phải điều chỉnh theo quy mô, lĩnh vực, bám sát các mục tiêu ưu tiên và phát triển chi tiết các chỉ thị thành phần.

Chương 2: Đánh giá thực trạng hệ thống chỉ số về an toàn, vệ sinh lao động ở Việt Nam. Nội dung chương 2 tập trung phân tích hệ thống chính sách và thực trạng thu thập chỉ số giai đoạn 2016-2020 ở nước ta. Đề tài điểm lại sự phát triển của pháp luật lao động từ Bộ luật Lao động qua các thời kỳ đến Luật ATVSLĐ năm 2015, đồng thời trích dẫn cụ thể các mục tiêu của Chương trình quốc gia về ATVSLĐ giai đoạn 2016–2020 làm hệ quy chiếu. Trách nhiệm thu thập, báo cáo số liệu của các cấp được rà soát kỹ lưỡng từ cấp Trung ương (Bộ LĐ-TB&XH, Bộ Y tế, BHXH Việt Nam) đến các cấp địa phương (Sở LĐ-TB&XH, Sở Y tế cấp tỉnh; Ủy ban nhân dân và Trung tâm Y tế cấp huyện; Ủy ban nhân dân cấp xã) cùng các biểu mẫu báo cáo của doanh nghiệp. Dựa trên nguồn số liệu hiện hành, chương này đánh giá cụ thể thực trạng bức tranh ATVSLĐ qua các khía cạnh: tai nạn lao động, khám phát hiện bệnh nghề nghiệp, huấn luyện ATVSLĐ, kiểm định máy móc, thời gian làm việc, bồi dưỡng bằng hiện vật, quan trắc môi trường và thanh tra kiểm tra. Kết quả chỉ ra nguồn thông tin thiếu hụt nghiêm trọng, sự phối hợp giữa các bên lỏng lẻo và tỷ lệ báo cáo của doanh nghiệp rất thấp. Bằng việc khảo sát tại Bắc Ninh, Đồng Nai và áp dụng thang đo Likert kết hợp phân tích nhân tố khám phá (EFA), đề tài đã đánh giá mức độ phù hợp và khả năng đáp ứng thông tin để xác định danh mục các chỉ số cốt lõi cho cả khu vực chính thức và khu vực phi chính thức. Cuối cùng, chương 2 tiến hành thử nghiệm phương pháp tính toán chỉ số tổng hợp ATVSLĐ theo loại hình doanh nghiệp, theo vùng và theo tỉnh/thành phố để làm mô hình thí điểm.

Chương 3: Đề xuất hệ thống chỉ số cốt lõi để đo lường, đánh giá hiện trạng an toàn, vệ sinh lao động ở Việt Nam. Trên cơ sở bối cảnh và định hướng phát triển, chương cuối cùng đưa ra đề xuất chính thức về hệ thống chỉ số cốt lõi phục vụ công tác đo lường, đánh giá hiện trạng ATVSLĐ tại Việt Nam. Hệ thống này được thiết kế phân định rõ ràng nhằm bao phủ toàn bộ thị trường lao động bao gồm các chỉ số áp dụng cho khu vực chính thức (có quan hệ lao động) và các chỉ số áp dụng cho khu vực phi chính thức (không có quan hệ lao động). Để hệ thống chỉ số này được vận hành hiệu quả trong thực tế, đề tài đã thiết kế và đề xuất một hệ thống giải pháp đồng bộ từ việc hoàn thiện phương pháp thu thập số liệu, ứng dụng công nghệ thông tin cho đến nâng cao chất lượng nguồn nhân lực thống kê. Đồng thời, chương 3 đưa ra các kiến nghị mang tính chiến lược đối với các cơ quan quản lý nhà nước như Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội, Bộ Y tế và Ủy ban nhân dân các cấp nhằm tổ chức triển khai, phân công trách nhiệm rõ ràng, bảo đảm tính khả thi và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước về ATVSLĐ tại Việt Nam.

Thành viên đề tài:

ThS. Nguyễn Thị Hải Yến, Viện KHLĐXH, Bộ LĐTB&XH CN. Nguyễn Thị Hải Hà, Viện KHLĐXH, Bộ LĐ-TB&XH Ths. Đỗ Lê Hoàng, Cục ATLĐ, Bộ LĐ-TB&XH ThS. Bùi Doãn Trung, Cục ATLĐ, Bộ LĐ-TB&XH Ths. Nguyễn Trinh Hương, Hội ATVSLĐ CN. Bùi Thị Thái, Cục ATLĐ, Bộ LĐ-TB&XH. CN. Cấn Văn Long, Trung tâm LĐNN, Bộ LĐ-TB&XH

Từ khóa: Hệ thống chỉ số Đo lường Đánh giá Chỉ số cốt lõi An toàn Vệ sinh lao động Việt Nam