Đào tạo, đào tạo lại, đào tạo nâng cao kỹ năng cho người lao động trong doanh nghiệp thích ứng với sự thay đổi công nghệ trong bối cảnh CMCN lần thứ 4

Chủ nhiệm: TS. Vũ Hồng Phong

Năm đăng ký: 2022

Năm nghiệm thu: 2023

Tóm tắt:

1. Tính cấp thiết của đề tài

Trong bối cảnh kỷ nguyên số và Cách mạng công nghiệp 4.0 đang diễn ra mạnh mẽ, xu hướng đổi mới công nghệ nhằm nâng cao năng suất và hiệu quả sản xuất kinh doanh là điều tất yếu đối với các doanh nghiệp, trong đó có Việt Nam. Việc dịch chuyển từ sử dụng nhiều lao động giản đơn sang ứng dụng tự động hóa, robot, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi sâu sắc cấu trúc việc làm. Sự biến động này làm xuất hiện các yêu cầu chuyên môn mới, đồng thời tạo ra nguy cơ thất nghiệp ngắn hạn rất lớn cho người lao động, đặc biệt là nhóm lao động phổ thông, tay nghề thấp hoặc lao động ở độ tuổi trung niên (từ 35 đến 50 tuổi) do không kịp thích ứng và bị đào thải. Trong khi đó, bản thân nhiều doanh nghiệp tại Việt Nam vẫn chưa có ý thức chủ động trong việc đào tạo, đào tạo lại hay đào tạo nâng cao kỹ năng cho người lao động. Về phía quản lý Nhà nước, hệ thống chính sách pháp luật hiện hành và các cơ chế khuyến khích, hỗ trợ doanh nghiệp đào tạo còn thiếu chế tài đủ mạnh, hiệu quả thực thi chưa cao và chưa thu hút được doanh nghiệp tham gia hướng tới. Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nghiên cứu một cách toàn diện nhằm tìm ra giải pháp hoàn thiện chính sách khuyến khích, hỗ trợ cũng như nâng cao hiệu quả hoạt động đào tạo tại doanh nghiệp.

2. Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu chung:

Trên cơ sở nghiên cứu cơ sở lý luận, thực tiễn và đánh giá thực trạng đào tạo, đào tạo lại, đào tạo nâng cao kỹ năng cho NLĐ trong DN, đề tài đề xuất giải pháp chính sách hỗ trợ DN đào tạo, đào tạo lại, đào tạo nâng cao kỹ năng nghề nghiệp và giải pháp nâng cao chất lượng đào tạo, đào tạo lại, đào tạo nâng kỹ năng cho NLĐ trong DN nhằm đảm bảo việc làm, chuyển đổi nghề cho NLĐ thích ứng với sự thay đổi công nghệ trong bối cảnh CMCN 4.0.17

Mục tiêu cụ thể:

- Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về đào tạo, đào tạo lại, đào tạo nâng cao kỹ năng cho NLĐ trong DN thích ứng với sự thay đổi công nghệ nhằm đáp ứng yêu cầu công việc trong bối cảnh CMCN 4.0

- Đánh giá thực trạng chính sách khuyến khích, hỗ trợ DN tác đào tạo, đào tạo lại, đào tạo nâng cao kỹ năng nghề nghiệp đảm bảo việc làm, chuyển đổi nghề cho NLĐ thích ứng với sự thay đổi công nghệ trong bối cảnh CMCN 4.0.

- Đánh giá thực trạng đào tạo, đào tạo lại, đào tạo nâng cao kỹ năng nghề nghiệp cho NLĐ trong DN nhằm đảm bảo việc làm, chuyển đổi nghề cho NLĐ thích ứng với sự thay đổi công nghệ trong bối cảnh CMCN 4.0.

- Đề xuất giải pháp chính sách nhằm khuyến khích, hỗ trợ DN đào tạo, đào tạo lại, đào tạo nâng cao kỹ năng nghề nghiệp và giải pháp nâng cao chất lượng đào tạo, đào tạo lại, đào tạo nâng kỹ năng cho NLĐ trong DN nhằm đảm bảo việc làm, chuyển đổi nghề cho NLĐ thích ứng với sự thay đổi công nghệ trong bối cảnh CMCN 4.0.

3. Kết cấu của đề tài

Ngoài phần mở đầu và kết luận, đề tài gồm 3 chương, cụ thể như sau:

Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn về đào tạo, đào tạo lại, đào tạo nâng cao kỹ năng cho NLĐ trong DN thích ứng với sự thay đổi công nghệ trong bối cảnh CMCN 4.0.

Chương 2: Thực trạng chính sách hỗ trợ đào tạo, đào tạo lại, đào tạo nâng cao kỹ năng cho NLĐ và thực trạng đào tạo, đào tạo lại, đào tạo nâng cao kỹ năng cho NLĐ trong DN thích ứng với sự thay đổi công nghệ trong bối cảnh CMCN 4.0.

Chương 3: Giải pháp hoàn thiện chính sách hỗ trợ đào tạo và giải pháp triển khai hiệu quả các hoạt động đào tạo, đào tạo lại, đào tạo nâng cao kỹ năng cho NLĐ trong DN thích ứng với sự thay đổi công nghệ trong bối cảnh CMCN 4.0

4. Nội dung chính của đề tài

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về đào tạo, đào tạo lại, đào tạo nâng cao kỹ năng cho NLĐ trong DN thích ứng với sự thay đổi công nghệ trong bối cảnh CMCN 4.0. Nội dung chương này tập trung làm rõ hệ thống các khái niệm cơ bản về đào tạo, đào tạo nghề, kỹ năng, kỹ năng số, khái niệm doanh nghiệp và Cách mạng công nghiệp 4.0. Đề tài đã xây dựng ma trận phân biệt rõ nét ba hình thức đào tạo dựa trên khái niệm, đối tượng, mục đích, chương trình, phương pháp tổ chức và việc cấp văn bằng chứng chỉ. Đào tạo ban đầu hướng tới lao động mới tuyển chưa có nghề; đào tạo lại dành cho lao động có chuyên môn không còn phù hợp với công nghệ mới hoặc cần chuyển đổi công việc; trong khi đào tạo nâng cao hướng tới việc giúp lao động nâng cao năng lực để đảm nhận các công việc phức tạp hơn. Hoạt động đào tạo này đóng vai trò đặc biệt quan trọng trên ba góc độ: giúp người lao động tăng tính chuyên nghiệp, thu nhập, giảm áp lực tâm lý và tăng cơ hội thăng tiến; giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh, cải tiến năng suất, giảm sự giám sát và thực hiện tốt kế hoạch hóa nguồn nhân lực; đồng thời giảm bớt gánh nặng thất nghiệp cho toàn xã hội. Chương 1 cũng phân tích sâu các nội dung của quy trình đào tạo trong doanh nghiệp bao gồm việc xác định nhu cầu, lập kế hoạch, tổ chức thực hiện và đánh giá sau đào tạo trước những thách thức đặt ra từ sự thay đổi mô hình sản xuất của Cách mạng công nghiệp 4.0. Bên cạnh việc xác định nhóm nhân tố ảnh hưởng bên trong và bên ngoài doanh nghiệp, chương này đã đúc kết các bài học kinh nghiệm quý báu từ hệ thống đào tạo của các quốc gia tiên tiến như Cộng hòa Liên bang Đức (mô hình đào tạo nghề kép), Trung Quốc và Vương quốc Anh để vận dụng phù hợp vào thực tiễn Việt Nam.

Chương 2: Thực trạng CSHTĐT, đào tạo lại, đào tạo nâng cao kỹ năng cho NLĐ và thực trạng đào tạo, đào tạo lại, đào tạo nâng cao kỹ năng cho NLĐ trong DN thích ứng với sự thay đổi công nghệ trong bối cảnh CMCN 4.0. Chương này phản ánh toàn diện bức tranh thực tế tại Việt Nam thông qua các số liệu thống kê và kết quả khảo sát thực địa. Về mặt chính sách vĩ mô, mặc dù Nhà nước đã ban hành nhiều văn bản hỗ trợ doanh nghiệp và lao động như Luật Việc làm, Luật Giáo dục nghề nghiệp, các nghị định hỗ trợ bảo hiểm thất nghiệp hay các gói hỗ trợ phục hồi sau Covid-19, hiệu quả thực thi nhìn chung chưa đạt kỳ vọng. Kết quả đánh giá chỉ ra rằng mức độ phổ biến, tính kịp thời, độ tin cậy và tính kích thích của hệ thống chính sách còn nhiều hạn chế, doanh nghiệp gặp khó khăn khi thụ hưởng và đối tượng bao phủ chưa thực sự sâu rộng. Về thực trạng tại doanh nghiệp, mức độ ứng dụng và thay đổi công nghệ đặc thù của Cách mạng công nghiệp 4.0 có sự phân hóa mạnh mẽ theo quy mô doanh nghiệp và mức độ tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu. Sự thay đổi công nghệ tạo áp lực lớn lên yêu cầu kỹ năng và sử dụng lao động, song công tác xác định nhu cầu đào tạo tại doanh nghiệp còn mang tính hình thức, phương pháp phân tích nhu cầu chưa chuẩn hóa và tần suất tổ chức các khóa học chưa thường xuyên. Các phương pháp đào tạo và đánh giá kết quả sau đào tạo vẫn chủ yếu dừng lại ở việc truyền đạt ngắn hạn, dạy kèm tại chỗ nhằm giải quyết công việc trước mắt mà thiếu đi tầm nhìn dài hạn. Phân tích hồi quy và kiểm định nhân tố cũng chỉ ra mối tương quan chặt chẽ giữa môi trường bên ngoài (thị trường lao động, cơ sở đào tạo nghề) và các yếu tố nội tại (chất lượng giảng viên, kinh phí, sự hỗ trợ của lãnh đạo) tới hiệu quả hoạt động đào tạo. Từ đó, đề tài đưa ra đánh giá chung, chỉ rõ những kết quả đạt được, các hạn chế cốt lõi như tình trạng sa thải lao động trung niên do không thích ứng được công nghệ và phân tích sâu các nguyên nhân khách quan, chủ quan dẫn đến thực trạng này.

Chương 3: Giải pháp hoàn thiện chính sách hỗ trợ và giải pháp triển khai hiệu quả các hoạt động đào tạo, đào tạo lại, đào tạo nâng cao kỹ năng cho NLĐ trong DN thích ứng với sự thay đổi công nghệ trong bối cảnh CMCN 4.0. Trên cơ sở dự báo bối cảnh Cách mạng công nghiệp 4.0 và xu hướng thay đổi công nghệ sản xuất, chương cuối cùng định hình rõ quan điểm, định hướng phát triển nguồn nhân lực có kỹ năng và đề xuất hai nhóm giải pháp lớn mang tính hành động. Nhóm giải pháp thứ nhất tập trung vào việc hoàn thiện chính sách khuyến khích, hỗ trợ của Nhà nước, phân chia thành tiểu nhóm giải pháp trong quá trình ban hành chính sách và tiểu nhóm giải pháp trong khâu tổ chức thực thi nhằm tạo hành lang pháp lý thông thoáng, tăng tính kích thích và giúp doanh nghiệp tiếp cận nguồn lực hỗ trợ dễ dàng hơn. Nhóm giải pháp thứ hai đi sâu vào việc hoàn thiện công tác triển khai trực tiếp tại doanh nghiệp, bao gồm: đổi mới và hoàn thiện phương pháp xác định nhu cầu đào tạo (thông qua việc so sánh khoảng cách năng lực); chuẩn hóa quy trình lập kế hoạch đào tạo ngắn hạn, dài hạn; hoàn thiện hệ thống tiêu chí để đẩy mạnh đánh giá hiệu quả sau đào tạo; đầu tư nâng cấp cơ sở vật chất, thiết bị phục vụ giảng dạy; nâng cao năng lực cho đội ngũ giảng viên chuyên trách nội bộ; đồng thời đa dạng hóa và sử dụng hiệu quả nguồn kinh phí dành cho đào tạo. Cuối chương, đề tài đưa ra các khuyến nghị cụ thể, phân định rõ trách nhiệm đối với ba chủ thể cốt lõi là cơ quan quản lý Nhà nước, các cơ sở giáo dục nghề nghiệp và các doanh nghiệp nhằm phối hợp chặt chẽ, tạo thành hệ sinh thái đào tạo đồng bộ thích ứng hiệu quả với nền kinh tế số.

Thành viên đề tài:

ThS. Lê Trung Hiếu Thư ký TS. Đỗ Thị Tươi Thành viên chính TS. Đoàn Thị Yến Thành viên chính TS. Vũ Thị Ánh Tuyết Thành viên chính TS. Lê Xuân Cử Thành viên chính TS. Hà Duy Hào Thành viên chính TS. Đoàn Thị Quỳnh Anh Thành viên TS. Nguyễn Thị Hồng Thành viên ThS. Phạm Minh Tú Thành viên

Từ khóa: Đào tạo Đào tạo lại Kỹ năng Người lao động Doanh nghiệp Công nghệ CMCN lần thứ 4 Cách mạng công nghiệp