Phát triển lực lượng lao động kỹ năng số đáp ứng yêu cầu của chuyển đổi số quốc gia

Chủ nhiệm: TS. Đoàn Thị Yến

Năm đăng ký: 2021

Năm nghiệm thu: 2022

Tóm tắt:

1. Tính cấp thiết của đề tài

Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang tạo ra những thay đổi sâu sắc về lao động và việc làm, làm xuất hiện nhiều ngành nghề mới đồng thời đe dọa thay thế dần lao động thủ công truyền thống. Trước bối cảnh đó, Quyết định số 749/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt “Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến 2030” đã đặt ra yêu cầu cấp bách về việc phát triển lực lượng lao động có năng lực, kỹ năng số theo chuẩn quốc tế nhằm xây dựng thành công chính phủ số, kinh tế số và xã hội số. Tuy nhiên, thực tế hiện nay cho thấy chất lượng và kỹ năng số của lực lượng lao động Việt Nam vẫn là điểm yếu và là thách thức lớn, dẫn đến tình trạng thiếu hụt trầm trọng nhân lực ICT cũng như lao động kỹ năng số trong các ngành trọng điểm như tài chính ngân hàng, bán lẻ, du lịch và logistic. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ những bất cập trong công tác giáo dục, đào tạo khi các chương trình chưa chú trọng lồng ghép công nghệ số và năng lực đào tạo của doanh nghiệp còn hạn chế. Do đó, việc nghiên cứu đề tài này mang ý nghĩa cấp thiết cả về mặt lý luận và thực tiễn nhằm tìm ra giải pháp phát triển lực lượng lao động kỹ năng số cho đất nước.

2. Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu chung:

Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển lực lượng lao động kỹ năng số; đánh giá thực trạng lực lượng lao động kỹ năng số và đề xuất giải pháp nhằm phát triển lực lượng lao động kỹ năng số đáp ứng yêu cầu của chuyển đổi số ở Việt Nam.

Mục tiêu cụ thể:

- Phân tích, làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn về kỹ năng số và phát triển lực lượng lao động kỹ năng số; xây dựng khung kỹ năng số trong bối cảnh số hóa và chuyển đổi số nền kinh tế;

- Đánh giá thực trạng lực lượng lao động kỹ năng số; mức độ đáp ứng nhu cầu lao động kỹ năng số của hệ thống giáo dục - đào tạo;

- Dự báo xu hướng nhu cầu lực lượng lao động kỹ năng số trong bối cảnh chuyển đổi số ở Việt Nam giai đoạn 2021 - 2025, tầm nhìn 2030;

- Đề xuất các giải pháp nhằm phát triển lực lượng lao động kỹ năng số đáp ứng yêu cầu quốc gia chuyển đổi số ở Việt Nam.

3. Kết cấu của đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, danh mục bảng, biểu,… nội dung chính của đề tài được thiết kế theo 3 chương:

Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển lực lượng lao động kỹ năng số đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số quốc gia

Chương 2. Thực trạng lực lượng lao động kỹ năng số đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số quốc gia ở Việt Nam

Chương 3. Một số giải pháp nhằm phát triển lực lượng lao động kỹ năng số đáp ứng chuyển đổi số quốc gia ở Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số.

4. Nội dung chính của đề tài

Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển lực lượng lao động kỹ năng số đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số quốc gia

Nội dung chương này tập trung làm rõ hệ thống khái niệm nền tảng bao gồm chuyển đổi số, kỹ năng, kỹ năng số, lực lượng lao động kỹ năng số và phát triển lực lượng lao động kỹ năng số. Chuyển đổi số được định nghĩa là quá trình sử dụng dữ liệu và công nghệ số để thay đổi toàn diện phương thức phát triển, cách sống và làm việc của con người, tổ chức. Đề tài tiếp cận kỹ năng số là khả năng tìm kiếm, đánh giá, sử dụng, chia sẻ, tạo nội dung, giải quyết vấn đề và bảo mật thông tin bằng công nghệ thông tin và internet, phục vụ hiệu quả cho lao động. Lực lượng lao động kỹ năng số được phân loại theo nhiều tiêu chí, đặc biệt là theo 5 cấp độ thành thạo từ hiểu biết hạn chế đến trình độ chuyên gia. Nội dung phát triển lực lượng lao động kỹ năng số bao gồm việc xây dựng chiến lược quy hoạch, thúc đẩy giáo dục đào tạo và kết nối cung cầu thị trường lao động dưới sự tác động của các yếu tố như chính sách pháp luật, khoa học công nghệ, doanh nghiệp và bản thân người lao động. Bên cạnh đó, chương 1 còn nghiên cứu các khung kỹ năng số phổ biến trên thế giới như DigComp của Châu Âu, khung của UNESCO, CAUL và NCVER của Úc để xây dựng khung kỹ năng số gồm 7 nhóm năng lực và các tiêu chí đánh giá số lượng, chất lượng phù hợp cho lực lượng lao động Việt Nam, đồng thời rút ra các bài học kinh nghiệm quốc tế giá trị.

Chương 2. Thực trạng lực lượng lao động kỹ năng số đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số quốc gia ở Việt Nam

Chương 2 khái quát bức tranh toàn cảnh về lực lượng lao động và kỹ năng lao động chung theo ngành tại Việt Nam, từ đó đi sâu phân tích thực trạng giai đoạn 2016 - 2021. Về số lượng, quy mô lực lượng lao động kỹ năng số có sự tăng trưởng nhưng vẫn đối mặt với tình trạng thiếu hụt trầm trọng, đặc biệt là nhân lực ICT chất lượng cao. Về chất lượng, tồn tại khoảng cách lớn về kỹ năng số của người lao động trong cả 5 ngành nghiên cứu là ngân hàng, du lịch, bán lẻ, logistic và công nghệ thông tin, khi phần lớn lao động chỉ có kỹ năng ở mức độ đơn giản. Đánh giá về công tác phát triển, hệ thống chính sách và quy hoạch của nhà nước còn thiếu đồng bộ; hệ thống thông tin thị trường lao động chưa đầy đủ; chương trình đào tạo tại các trường đại học và cơ sở giáo dục nghề nghiệp chưa chú trọng lồng ghép công nghệ số, dẫn đến việc sinh viên ra trường phải đào tạo lại với tỷ lệ cao. Sự gắn kết giữa nhà trường và doanh nghiệp trong đào tạo kỹ năng số còn rất hạn chế. Dù đạt được một số kết quả ban đầu về nhận thức và tốc độ ứng dụng công nghệ, báo cáo thẳng thắn chỉ ra những hạn chế cốt lõi về trình độ chuyên môn kỹ thuật, năng lực thực thi chính sách ở địa phương, hạn chế đầu tư của doanh nghiệp và sự thụ động của người lao động kèm theo các nguyên nhân căn bản.

Chương 3. Đề xuất giải pháp phát triển lực lượng lao động kỹ năng số đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số quốc gia ở Việt Nam

Trên cơ sở phân tích bối cảnh và dự báo nhu cầu lực lượng lao động kỹ năng số của 5 ngành điển hình đến năm 2025, tầm nhìn 2030, chương 3 thiết lập hệ thống quan điểm, mục tiêu và định hướng mang tính chiến lược. Để đạt được các mục tiêu đề ra, đề tài đề xuất một hệ thống giải pháp đồng bộ bao gồm: hoàn thiện khung khổ pháp luật và chính sách hỗ trợ; đổi mới mạnh mẽ hệ thống giáo dục và đào tạo nghề nghiệp; xây dựng cơ chế thúc đẩy doanh nghiệp tham gia đào tạo và đào tạo lại; khuyến khích phát triển các trung tâm đào tạo công nghệ thông tin; phát triển hệ thống thông tin thị trường lao động để kết nối hiệu quả cung cầu; và triển khai các giải pháp công nghệ hỗ trợ tự học trực tuyến, học tập suốt đời. Cuối cùng, chương này đưa ra các khuyến nghị cụ thể, phân định rõ trách nhiệm cho từng bên liên quan bao gồm các cơ sở giáo dục - đào tạo, cộng đồng doanh nghiệp, bản thân người lao động, cùng các hiệp hội, công đoàn và tổ chức chính trị xã hội nhằm tạo ra sức mạnh tổng hợp thúc đẩy sự phát triển của lực lượng lao động này.

Thành viên đề tài:

ThS. Vũ Thị Ánh Tuyết - Trường Đại học LĐXH (cơ sở 1) - TS. Đỗ Thị Tươi - Trường Đại học LĐXH (cơ sở 1) - TS. Nguyễn Thị Hồng - Trường Đại học LĐXH (cơ sở 1) - TS. Phạm Ngọc Toàn - Viện Khoa học LĐ và XH - ThS. Đặng Đỗ Quyên - Viện Khoa học LĐ và XH - ThS. Trương Thị Tâm - Trường Đại học LĐXH (cơ sở 1) - ThS. Nguyễn Thế Hà - Trung tâm Quốc gia về dịch vụ VL - TS. Ngô Anh Cường - Trường Đại học LĐXH (cơ sở 1) - ThS. Nguyễn Thị Cẩm Nhung - Trường Đại học LĐXH (cơ sở 1)

Từ khóa: Lực lượng lao động Kỹ năng số Lao động Chuyển đổi số Quốc gia