Tác động của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư tới lao động, việc làm trong một số ngành dịch vụ

Chủ nhiệm: TS. Chử Thị Lân

Năm đăng ký: 2018

Năm nghiệm thu: 2019

Tóm tắt:

1. Tính cấp thiết của đề tài

Ngành dịch vụ đang ngày càng khẳng định vai trò là ngành kinh tế mũi nhọn và đóng góp to lớn vào cơ cấu GDP cũng như sự phát triển kinh tế của Việt Nam. Số lượng doanh nghiệp và lực lượng lao động trong khu vực này liên tục tăng trưởng mạnh mẽ qua các năm, đặc biệt trong các ngành thị trường như bán buôn, bán lẻ, vận tải kho bãi, tài chính, ngân hàng và bảo hiểm. Tuy nhiên, phần lớn các ngành dịch vụ ở Việt Nam hiện nay vẫn tập trung vào các mảng truyền thống, còn những ngành có hàm lượng khoa học, công nghệ cao phát triển tương đối chậm. Trong bối cảnh đó, Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư (CMCN 4.0) bùng nổ với các yếu tố cốt lõi của kỹ thuật số như trí tuệ nhân tạo (AI), vạn vật kết nối (IoT) và dữ liệu lớn (Big Data) đang mang đến cả cơ hội đột phá lẫn thách thức nghiêm trọng. CMCN 4.0 giúp nâng cao năng suất, tối ưu hóa quản lý và mở ra các mô hình kinh doanh, hình thức việc làm và quan hệ lao động linh hoạt mới. Dù vậy, nó cũng đe dọa trực tiếp đến việc làm của người lao động, đặc biệt là nhóm lao động thủ công, kỹ năng thấp có nguy cơ bị tự động hóa thay thế hoàn toàn. Sự xuất hiện của các hình thức làm việc trực tuyến, mô hình “đám mây nhân sự” hay kinh tế chia sẻ (như Uber, Grab, Airbnb) đang làm thay đổi bản chất việc làm, gây suy yếu vai trò của các tổ chức đại diện người lao động và đặt ra những lỗ hổng lớn về trả lương tối thiểu, thuế và phúc lợi xã hội. Do đó, việc nghiên cứu một cách toàn diện về tác động của CMCN 4.0 tới lao động, việc làm trong ngành dịch vụ là vô cùng cần thiết và cấp bách nhằm đưa ra các điều chỉnh chính sách và giải pháp quản trị thị trường lao động kịp thời.

2. Mục tiêu nghiên cứu

- Mục tiêu chung: Đề xuất giải pháp chính sách phát triển thị trường lao động phù hợp với yêu cầu của cuộc CMCN 4.0 đối với trường hợp ngành dịch vụ trên cơ sở tổng quan lý luận và thực tiễn và đánh giá thực trạng tác động của CMCN 4.0 tới một số ngành dịch vụ.

- Nhiệm vụ cụ thể:

(1) Hệ thống hóa và góp phần làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn về tác động của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4 tới lao động, việc làm trong một số ngành dịch vụ.

(2) Phân tích thực trạng và xác định xu hướng tác động của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4 tới lao động, việc làm trong một số ngành dịch vụ.

(3) Khuyến nghị các giải pháp chính sách lao động, việc làm, thị trường lao động phù hợp với yêu cầu của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đối với ngành dịch vụ.

3. Kết cấu của đề tài

Ngoài phần mở đầu, mục lục và danh mục tài liệu tham khảo, báo cáo tổng hợp gồm có 3 chương:

Chương 1. Tổng quan cơ sở lý luận và thực tiễn về tácđộng của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư tới lao động, việc làm trong một số ngành dịch vụ

Chương 2. Tác động của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4 tới lao động, việc làm trong một số ngành dịch vụ

Chương 3. Khuyến nghị định hướng và giải pháp chính sách phát triển thị trường lao động phù hợp với yêu cầu của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đối với ngành dịch vụ

4. Nội dung chính của đề tài

Chương 1. Tổng quan cơ sở lý luận và thực tiễn về tácđộng của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư tới lao động, việc làm trong một số ngành dịch vụ. Nội dung chương này tập trung làm rõ khái niệm và nội hàm của cuộc CMCN 4.0 với đặc trưng là sự hợp nhất các công nghệ làm mờ ranh giới giữa ba lĩnh vực vật lý, kỹ thuật số và sinh học, dựa trên các công nghệ chủ chốt như Internet vạn vật (IoT), trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), thực tế ảo và thực tế tăng cường (VR/AR/MR). Trong sự dịch chuyển này, khái niệm về nhân lực 4.0 cũng được định nghĩa lại khi xuất hiện "nguồn nhân lực máy" song hành cùng con người, thúc đẩy sự ra đời của mô hình kinh tế chia sẻ (B2B, B2C) mang tính liên kết cao độ trên nền tảng số. Đề tài đã xây dựng khung phân tích chứng minh các công nghệ này tác động sâu sắc đến ngành dịch vụ, đặc biệt là du lịch số, thương mại điện tử và vận tải hành khách ứng dụng công nghệ thông qua việc làm thay đổi bản chất việc làm. Người lao động dần chuyển từ làm công ăn lương truyền thống sang lao động độc lập tham gia vào các mô hình "đám mây nhân sự" theo yêu cầu. Sự thay đổi này dẫn đến việc phân tách cấu trúc công việc khi một số vị trí có nguy cơ tự động hóa cao bị máy móc thay thế hoàn toàn, trong khi các công việc đòi hỏi kỹ năng xã hội, tư duy sáng tạo và làm việc từ xa phát triển mạnh. Sự phát triển này đồng thời tác động mạnh mẽ đến quan hệ lao động, làm chuyển dịch từ ràng buộc pháp lý - hợp đồng lao động sang cam kết chia sẻ công việc, lợi nhuận; làm nảy sinh nhiều rủi ro mới về an toàn vệ sinh lao động trong môi trường kỹ thuật số (như căng thẳng tâm lý do bị giám sát 24/7, thiếu vận động, mất kiểm soát dữ liệu cá nhân); và đòi hỏi sự thay đổi toàn diện trong cấu trúc kỹ năng cũng như phương thức đào tạo nhân lực gắn liền với số hóa. Về cơ sở thực tiễn, chương 1 cũng đúc kết kinh nghiệm từ xu hướng phát triển du lịch, thương mại điện tử, vận tải của các nước và bài học thực tiễn trong nước để làm nền tảng đánh giá thực trạng.

Chương 2. Tác động của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4 tới lao động, việc làm trong một số ngành dịch vụ. Chương này tập trung phân tích thực trạng số liệu và kết quả khảo sát từ các doanh nghiệp thuộc nhóm ngành dịch vụ vận tải, thương mại điện tử và du lịch nhằm làm rõ bức tranh lao động trong bối cảnh số hóa. Kết quả cho thấy số lượng và cơ cấu lao động ngành dịch vụ có sự chuyển dịch rõ rệt theo khu vực sở hữu, vị thế công việc và nghề nghiệp, tuy nhiên trình độ chuyên môn kỹ thuật tổng thể của người lao động nhìn chung còn hạn chế. Dưới tác động của công nghệ 4.0, tỷ lệ doanh nghiệp ứng dụng hoặc đầu tư hướng tới công nghệ mới có sự khác biệt rõ rệt giữa các phân ngành. Quá trình áp dụng công nghệ này dẫn đến sự biến động lớn về vị trí việc làm mới, buộc các doanh nghiệp phải áp dụng các phương án xử lý lao động dư thừa và tìm kiếm các biện pháp tuyển dụng, đào tạo nâng cao kỹ năng để đáp ứng yêu cầu công nghệ. Về các khía cạnh cụ thể, kênh tìm kiếm việc làm của người lao động đã dịch chuyển mạnh mẽ sang môi trường số; thực trạng hợp đồng lao động, mức thu nhập bình quân và cách xác định thù lao có sự phân hóa phức tạp tùy thuộc vào vị thế việc làm và từng nhóm ngành dịch vụ. Các chỉ tiêu về thời giờ làm việc linh hoạt, tỷ lệ tham gia bảo hiểm xã hội, nhận thức của người sử dụng lao động lẫn người lao động về CMCN 4.0 và mức độ đáp ứng kỹ năng thực tế của nhân lực đều được lượng hóa cụ thể. Điểm đáng chú ý trong quan hệ lao động là xu hướng chuyển đổi từ quan hệ hợp đồng lao động sang hình thức hợp tác kinh doanh chia sẻ lợi nhuận, kéo theo nhiều hệ lụy về việc "né" bảo hiểm và phúc lợi. Đánh giá chung của chương chỉ ra rằng bên cạnh những yếu tố tích cực về môi trường làm việc hiện đại, các chủ trương chính sách hiện hành vẫn chưa theo kịp tốc độ phát triển, gây ra rào cản lớn đối với cả người lao động và người sử dụng lao động trong bối cảnh mới.

Chương 3. Khuyến nghị định hướng và giải pháp chính sách phát triển thị trường lao động phù hợp với yêu cầu của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đối với ngành dịch vụ. Trên cơ sở phân tích thực trạng, chương cuối cùng đưa ra các dự báo về bối cảnh giai đoạn 2020-2025, nhận diện rõ những cơ hội và thách thức đối với vấn đề lao động, việc làm cũng như sự biến động về nhu cầu kỹ năng của doanh nghiệp trong tương lai gần. Thông qua công cụ phân tích SWOT cho từng khía cạnh kỹ năng, quan hệ lao động và việc làm, đề tài đã xây dựng một hệ thống giải pháp toàn diện và đồng bộ nhằm phát triển thị trường lao động ngành dịch vụ thích ứng với CMCN 4.0. Nhóm giải pháp về phát triển kỹ năng chú trọng vào việc đổi mới chiến lược đào tạo, nâng cao năng lực tự học và trang bị các kỹ năng số thiết yếu cho người lao động. Nhóm giải pháp về quan hệ lao động và việc làm tập trung vào việc hoàn thiện khung pháp lý để quản lý các hình thức việc làm mới (như lao động công nghệ, kinh tế chia sẻ), đảm bảo quyền thương lượng tập thể và bảo vệ an toàn nghề nghiệp. Các giải pháp về thị trường lao động hướng đến việc số hóa hệ thống thông tin, nâng cao hiệu quả kết nối cung cầu và cải cách cơ chế quản trị. Cuối cùng, đề tài đề xuất một số giải pháp bổ trợ khác liên quan đến việc định hướng mô hình phát triển chung dựa trên sự phối hợp công tư, thực hiện số hóa quản lý ngành (đặc biệt trong lĩnh vực du lịch) nhằm tối ưu hóa lợi ích và giảm thiểu các rủi ro do cuộc cách mạng công nghệ mang lại.

Kết luận

Báo cáo kết luận rằng CMCN 4.0 không còn là xu hướng tương lai mà đang tác động trực tiếp, sâu sắc làm thay đổi toàn diện diện mạo lao động, việc làm ngành dịch vụ tại Việt Nam. Việc chủ động nhận diện thực trạng, đón đầu xu hướng biến động kỹ năng và kịp thời điều chỉnh các chính sách quản trị thị trường, an sinh xã hội chính là chìa khóa cốt lõi để Việt Nam phát triển nguồn nhân lực bền vững, tận dụng triệt để cơ hội và vượt qua các thách thức của kỷ nguyên số.

Thành viên đề tài:

CN. Phùng Thị Anh Dương ThS. Trần Quang Chỉnh TS. Nguyễn Quyết Thắng TS. Trần Thị Minh Phương ThS. Trần Thị Hoài Thu CN. Phạm Thuỳ Dung

Từ khóa: Cách mạng công nghiệp Lao động Việc làm Ngành dịch vụ Lần thứ tư Dịch vụ vận tải Thương mại điện tử Du lịch