Tác động của cách mạng công nghiệp lần thứ tư đến lao động - việc làm trong ngành công nghiệp chế biến, chế tạo

Chủ nhiệm: Ths. Lê Ngự Bình

Năm đăng ký: 2018

Năm nghiệm thu: 2019

Tóm tắt:

1. Tính cấp thiết của đề tài

Sau ba cuộc cách mạng công nghiệp (CMCN) lớn trong lịch sử, CMCN lần thứ 4 giúp cho máy tính, phần cứng, phần mềm cũng như mạng toàn cầu phát triển mạnh mẽ, tạo tiền đề cho sự ra đời một cuộc CMCN toàn diện và làm biến đổi mọi mặt đời sống kinh tế - xã hội toàn cầu. Cuộc CMCN lần thứ 4 dù mới bắt đầu nhưng nó đang phá vỡ cấu trúc của hầu hết các ngành công nghiệp ở mọi quốc gia, báo trước sự chuyển đổi của toàn bộ hệ thống sản xuất, quản lý và quản trị. CMCN lần thứ 4 sẽ là nền tảng để kinh tế chuyển đổi mạnh mẽ từ mô hình dựa vào tài nguyên, lao động chi phí thấp sang kinh tế tri thức. Đặc biệt đối với những nước có độ mở kinh tế lớn như Việt Nam[1] nếu tận dụng tốt các lợi thế và vượt qua được các thách thức, CMCN 4.0 sẽ là cơ hội để Việt Nam thu hẹp khoảng cách phát triển với các nước tiên tiến hơn.

Cuộc CMCN 4.0 có ảnh hưởng sâu rộng, đem lại cả tác động tích cực cũng như tiêu cực đối với các quốc gia, đặc biệt là lĩnh vực lao động và việc làm. Ở góc độ thị trường, công nghệ sẽ làm thay đổi phương thức sản xuất dẫn đến nguồn nhân lực phải có sự thay đổi để triển khai thực hiện phương thức sản xuất đó. Có những công việc mất đi nhưng cũng có những công việc đòi hỏi phải có sự thích ứng để đáp ứng yêu cầu mới. Tuy nhiên, sự thay đổi mang tính đột phá trong công nghệ thường dẫn đến những lo ngại về vấn đề thất nghiệp khi máy móc có khả năng làm thay hầu hết mọi nhiệm vụ cho con người, làm cho nguồn lao động giá rẻ mất dần lợi thế. Do tự động hóa, robot hóa, các công việc phổ thông thuộc nhóm thu nhập trung bình sẽ giảm dần, thậm chí biến mất và thay vào đó là những việc làm đòi hỏi trình độ tay nghề cao. Đối với những lao động làm các công việc giản đơn thì nguy cơ bị mất việc làm, bị thay thế hay phải chuyển đổi sang các công việc không mong muốn càng lớn hơn. Đây là một trong những thách thức lớn đối với lao động – việc làm khi nền kinh tế Việt Nam vẫn dựa nhiều vào các ngành thâm dụng lao động giá rẻ. Đặc biệt, những lĩnh vực như dệt may, da giày, điện tử, chế biến thực phẩm hay những lĩnh vực mà sử dụng nhiều lao động sẽ bị ảnh hưởng lớn. Ngược lại, một số lĩnh vực sẽ có cơ hội tạo ra việc làm mới, đặc biệt là lĩnh vực công nghệ thông tin, điện tử, tự động hóa, nông nghiệp công nghệ cao, chăm sóc sức khỏe sẽ có nhu cầu lao động rất lớn mở ra cơ hội việc làm cho thanh niên ở cả trong nước và quốc tế.

Trong bối cảnh phát triển CMCN lần thứ 4, Việt Nam đang đứng trước nhiều vấn đề về chất lượng nguồn nhân lực như: trình độ chuyên môn kỹ thuật của lao động còn thấp (22,12% qua đào tạo có bằng/chứng chỉ trong lực lượng lao động[2]) đồng thời trình độ tay nghề và các kỹ năng mềm khác còn yếu; năng suất lao động chưa cao (Năm 2018, NSLĐ của Việt Nam năm 2018 đạt 11.142 USD, chỉ bằng 7,3% mức năng suất của Xingapo; 19% của Malaixia; 37% của Thái Lan; 44,8% của Inđônêxia và bằng 55,9% NSLĐ của Philipin).

Như vậy, cách mạng 4.0 sẽ làm cho thị trường lao động phải có sự thay đổi về cơ cấu lao động, cơ cấu nguồn lực, cơ cấu về trình độ lao động, có những yêu cầu về kỹ năng lao động khác nhau. Đặc biệt, người lao động phải có sự thích ứng cao hơn để đáp ứng những công việc mới và tránh bị đào thải. Ngoài ra, cách mạng công nghiệp 4.0 cũng ảnh hưởng đến lĩnh vực đào tạo và đào tạo lại.

Ngành công nghiệp chế biến, chế tạo nói chung và ngành công nghiệp dệt may và chế biến thực phẩm ở Việt Nam là những ngành sử dụng nhiều lao động trong tổng lao động đang làm việc sẽ chịu nhiều tác động từ CMCN 4.0. Các doanh nghiệp dệt may và chế biến thực phẩm Việt Nam đã và đang từng bước thay đổi phương thức sản xuất với dây chuyền sản xuất tự động hóa, hệ thống robot từ khâu chế biến đến đóng gói, vận chuyển đến quản lý sản phẩm. Điều này sẽ có những tác động nhất định đến lao động - việc làm trong đó việc làm giản đơn trong 2 ngành này có ”xu hướng” bị thay thế bởi robot còn nhu cầu lao động kỹ thuật về vận hành, bảo trì, sửa chữa các máy móc, thiết bị của hệ thống tự động hóa và kỹ sư công nghệ thông tin về lập trình và điều khiển các phần mềm quản lý tự động hóa... sẽ gia tăng. Bên cạnh đó, CMCN 4.0 sẽ thúc đẩy các doanh nghiệp tăng cường khả năng cạnh tranh và phát triển, từ đó đem lại cơ hội việc làm tốt hơn người lao động. Do đó, cần tiến hành nghiên cứu đầy đủ về tác động của CMCN lần thứ 4 (đột phá kỹ thuật và công nghệ 4.0) đến các vấn đề về lao động - việc làm, từ đó kịp thời đề xuất các giải pháp hỗ trợ nhằm giảm thiểu nguy cơ mất việc làm cho người lao động.

Nghiên cứu “Tác động của CMCN lần thứ tư đến lao động - việc làm trong ngành công nghiệp chế biến, chế tạo” thông qua nghiên cứu lý thuyết và các khảo sát điển hình đối với một số doanh nghiệp, người lao động trong ngành dệt may và chế biến thực phẩm sẽ cung cấp các thông tin cụ thể về thực trạng và tác động của CMCN lần thứ 4 đến các vấn đề về lao động - việc làm trong ngành công nghiệp chế biến, chế tạo, đồng thời đưa dự báo về nhu cầu việc làm cũng như kỹ năng, trình độ và kiến nghị các giải pháp phù hợp trong thời gian tới.

2. Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu chung: Phân tích tác động của CMCN lần thứ 4 đến lao động - việc làm trong ngành công nghiệp chế biến, chế tạo: Nghiên cứu trường hợp ngành dệt may và ngành chế biến thực phẩm.

Mục tiêu cụ thể:

- Xác định tác động của CMCN lần thứ 4 đến lao động và những thay đổi về việc làm, vị trí việc làm trong 2 ngành dệt may và chế biến thực phẩm.

- Dự báo xu hướng tác động của CMCN lần thứ 4 đến nhu cầu của doanh nghiệp về lao động - việc làm và nhu cầu đào tạo của người lao động trong 2 ngành dệt may và chế biến thực phẩm ở Việt Nam đến 2025.

- Đề xuất các giải pháp đối với nhà nước, doanh nghiệp, người lao động để tận dụng cơ hội và giảm thiểu ảnh hưởng tiêu cực từ CMCN lần thứ 4.

3. Kết cấu của đề tài

Ngoài phần mở đầu, mục lục và danh mục tài liệu tham khảo, báo cáo tổng hợp gồm có 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận về tác động của cách mạng công nghiệp lần thứ 4 đến lao động - việc làm trong ngành công nghiệp chế biến, chế tạo

Chương 2: Tác động của cách mạng công nghiệp lần thứ 4 đến lao động - việc làm trong ngành dệt may và chế biến thực phẩm giai đoạn 2013-2018

Chương 3: Đề xuất các giải pháp nhằm tận dụng cơ hội và giảm thiểu tác động tiêu cực của cách mạng công nghiệp lần thứ 4 đến lao động - việc làm trong ngành dệt may và chế biến thực phẩm

4. Nội dung chính của đề tài

Chương 1: Cơ sở lý luận về tác động của cách mạng công nghiệp lần thứ 4 đến lao động - việc làm trong ngành công nghiệp chế biến, chế tạo

Nội dung chương này tập trung xây dựng hệ thống khái niệm cốt lõi, trong đó làm rõ bản chất của CMCN 4.0 diễn ra trên ba lĩnh vực chính gồm kỹ thuật số, công nghệ sinh học, vật lý; định nghĩa lao động, thị trường lao động, việc làm (hoạt động tạo thu nhập không bị pháp luật cấm) và phạm vi ngành dệt may, chế biến thực phẩm. Đề tài làm rõ các kênh tác động của khoa học công nghệ đến thị trường lao động bao gồm tác động trực tiếp làm mất đi việc làm truyền thống và tạo ra việc làm mới; tác động gián tiếp thông qua đầu tư R&D, đổi mới công nghệ làm dịch chuyển yêu cầu kỹ năng.

Ở góc độ vi mô, công nghệ làm thay đổi tổ chức công việc, thúc đẩy việc làm từ xa và sự hình thành nền kinh tế tự do (kinh tế Gig) với các quan hệ lao động linh hoạt nhưng cũng bấp bênh hơn. Ở góc độ vĩ mô, CMCN 4.0 làm gia tăng sự phân cực thị trường lao động giữa nhóm kỹ năng thấp, lương thấp và nhóm kỹ năng cao, lương cao, đồng thời tác động mạnh mẽ làm dịch chuyển dòng lao động giữa khu vực chính thức và phi chính thức.

Khi xem xét thực tiễn ngành dệt may, đề tài chỉ ra các nghiên cứu quốc tế và trong nước cho thấy công nghệ tự động hóa một phần (như cắt chỉ, trải vải, ráp sơ đồ tự động) đã được ứng dụng để nâng cao năng suất, tuy nhiên công nhân chuyền may trực tiếp ít bị cắt giảm do đặc thù thao tác tỷ mỷ trên chất liệu mềm mà robot chưa thể thay thế hoàn toàn. Ngược lại, đối với ngành chế biến thực phẩm, công nghệ 4.0 (như hệ thống cảm biến, thiết bị đo lường, dây chuyền đóng gói tự động hóa hoàn toàn) thâm nhập sâu rộng hơn từ yêu cầu bảo quản và an toàn vệ sinh, dẫn đến tác động thay thế lao động trực tiếp mạnh mẽ hơn ngành dệt may.

Trên cơ sở đó, đề tài xây dựng khung phân tích ảnh hưởng, kết nối các trụ cột công nghệ với sự thay đổi phương thức sản xuất, từ đó tác động đến chất lượng việc làm, chuyển đổi việc làm, tiền lương và mức độ đáp ứng kỹ năng của người lao động. Chương này cũng tổng hợp kinh nghiệm quốc tế phong phú từ các quốc gia và khối quốc gia đi đầu như Liên minh Châu Âu, CHLB Đức, Pháp, Ba Lan, Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, Singapore và Indonesia. Bài học rút ra cho Việt Nam là cần khẳng định vai trò định hướng vĩ mô của nhà nước trong xây dựng thể chế và hạ tầng công nghệ thông tin; thúc đẩy hệ sinh thái cạnh tranh và mô hình sản xuất thông minh tại doanh nghiệp; đồng thời chủ động quy hoạch đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, định hình rõ kỹ năng nghề cốt lõi theo từng chuyên ngành dệt may và chế biến thực phẩm nhằm thích ứng với xu thế phân cực lao động.

Chương 2: Tác động của cách mạng công nghiệp lần thứ 4 đến lao động - việc làm trong ngành dệt may và chế biến thực phẩm giai đoạn 2013-2018

Chương này đi sâu phân tích thực chứng dựa trên sự kết hợp đồng bộ ba nguồn số liệu bao gồm Điều tra lao động việc làm, Điều tra doanh nghiệp của Tổng cục Thống kê và kết quả khảo sát thực tế 12 doanh nghiệp điển hình cùng các bên liên quan tại Hà Nội, Hà Nam và Thành phố Hồ Chí Minh với quy mô 270 mẫu. Để phục vụ phân tích định lượng, lao động được phân loại cụ thể theo 3 nhóm trình độ chuyên môn kỹ thuật (bậc cao, bậc trung, bậc thấp) và 4 nhóm nghề chính.

Nội dung chương phác họa bức tranh tổng quan và thực trạng lao động - việc làm trong ngành công nghiệp chế biến, chế tạo nói chung, ngành dệt may và chế biến thực phẩm nói riêng giai đoạn 2013-2018 trên các tiêu chí: giới tính, nhóm tuổi, trình độ chuyên môn kỹ thuật, vị thế việc làm, loại hình sở hữu, hợp đồng lao động, mức tiền lương bình quân và tỷ lệ tham gia bảo hiểm xã hội.

Đặc biệt, phần trọng tâm của chương tập trung đánh giá thực trạng ứng dụng công nghệ 4.0 tại các doanh nghiệp hiện nay thông qua các chỉ tiêu về quy mô lao động bình quân, chỉ số Malmquist đo lường năng suất, doanh thu, chi phí lương và sự thay đổi cơ cấu vị trí việc làm trước và sau khi áp dụng công nghệ. Kết quả nghiên cứu định lượng phân tích rõ ảnh hưởng của thay đổi công nghệ và chi tiêu cho nghiên cứu và phát triển (R&D) đến cầu lao động theo từng cấp trình độ chuyên môn kỹ thuật trong doanh nghiệp dệt may và chế biến thực phẩm.

Báo cáo đưa ra đánh giá chung khẳng định sự thâm nhập của công nghệ đã làm thay đổi đáng kể bản chất công việc, tạo áp lực lớn lên mức độ đáp ứng năng lực và kỹ năng thực hiện công việc của người lao động. Mặc dù công nghệ giúp nâng cao năng suất và tạo ra một số vị trí việc làm mới có chất lượng cao, nhưng nó cũng làm bộc lộ rõ rệt sự hụt hẫng về kỹ năng của lực lượng lao động hiện tại, đặt ra yêu cầu cấp bách về việc đào tạo lại.

Chương 3: Đề xuất các giải pháp nhằm tận dụng cơ hội và giảm thiểu tác động tiêu cực của cách mạng công nghiệp lần thứ 4 đến lao động - việc làm trong ngành dệt may và chế biến thực phẩm

Trên cơ sở lý luận và thực trạng đã phân tích, chương cuối của đề tài khái quát xu hướng ứng dụng khoa học công nghệ trong ngành công nghiệp chế biến, chế tạo, đồng thời thực hiện dự báo tác động của CMCN 4.0 đến xu thế việc làm và nhu cầu phát triển kỹ năng cho người lao động trong ngành dệt may và chế biến thực phẩm đến năm 2025. Từ kết quả dự báo, đề tài xây dựng một hệ thống giải pháp toàn diện và phân định rõ trách nhiệm của bốn nhóm đối tượng cốt lõi.

Đầu tiên là nhóm giải pháp về xây dựng thể chế, chính sách vĩ mô của nhà nước nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý, chủ động tạo dựng các cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi công nghệ và ứng phó với các biến động của thị trường lao động.

Thứ hai là các giải pháp quản trị tại doanh nghiệp, tập trung vào việc tổ chức lại các vị trí việc làm một cách khoa học, xây dựng lộ trình phát triển kỹ năng phù hợp cho người lao động ngay tại nơi làm việc để đáp ứng tiêu chuẩn của sản xuất thông minh.

Thứ ba là nhóm giải pháp dành cho các cơ sở đào tạo, yêu cầu đổi mới căn bản chương trình, phương pháp giảng dạy, gắn kết chặt chẽ với nhu cầu công nghệ của doanh nghiệp để phát triển các kỹ năng thực hành, kỹ năng số đáp ứng yêu cầu của CMCN 4.0.

Thứ tư là giải pháp hướng đến bản thân người lao động, nhấn mạnh việc nâng cao ý thức tự học tập, chủ động bổ sung kiến thức kỹ thuật, kỹ năng mềm và nâng cao năng lực thích ứng nghề nghiệp để không bị đào thải.

Cuối cùng, đề tài đề xuất nhóm giải pháp về truyền thông và cung cấp thông tin thị trường lao động nhằm bảo đảm tính minh bạch, giúp các bên liên quan cập nhật kịp thời xu hướng dịch chuyển việc làm và nhu cầu kỹ năng trong bối cảnh mới.

Kết luận

Đề tài đã hoàn thành toàn diện các mục tiêu nghiên cứu đặt ra bằng cách làm rõ cơ sở khoa học, phân tích sâu sắc dữ liệu thực chứng giai đoạn 2013-2018 và đưa ra hệ thống giải pháp đồng bộ đến năm 2025. Kết quả nghiên cứu khẳng định CMCN 4.0 đang tái cấu trúc sâu sắc thị trường lao động ngành dệt may và chế biến thực phẩm tại Việt Nam. Việc thực hiện đồng bộ các giải pháp đề xuất từ chính sách vĩ mô của nhà nước, sự chủ động của doanh nghiệp, đổi mới của cơ sở đào tạo đến nỗ lực của chính người lao động là chìa khóa quyết định để Việt Nam tận dụng tối đa cơ hội công nghệ, đảm bảo an sinh xã hội và thúc đẩy việc làm bền vững.

[1] Năm 2018, tổng kim ngạch hai chiều đạt 480 tỷ USD, tương đương 196% GDP, đưa Việt Nam vào nhóm các nước có độ mở lớn nhất thế giới.

[2] Theo Báo cáo Xu hướng Lao động Việc làm 2018, Viện Khoa học Lao động vã Xã hội.

Thành viên đề tài:

Ths. Phạm Ngọc Toàn, Viện Khoa học Lao động và Xã hội Ths. Nguyễn Thị Hoàng Nguyên, Viện Khoa học Lao động và Xã hội Ths. Nguyễn Thành Tuân, Viện Khoa học Lao động và Xã hội Ths. Lê Thị Lương, Viện Khoa học Lao động và Xã hội TS. Ninh Thị Minh Tâm, Học viện Chính trị khu vực I Ths. Ngô Xuân Liễu, Cục Việc làm Ths. Nghiêm Thị Ngọc Bích, Trường Đại học Lao động xã hội

Từ khóa: Cách mạng công nghiệp Lần thứ tư Lao động Việc làm Ngành công nghiệp Công nghiệp chế biến Công nghiệp chế tạo Dệt may Chế biến thực phẩm Việt Nam