Tác động của cách mạng công nghiệp lần thứ 4 tới lao động – việc làm trong ngành công nghệ thông tin

Chủ nhiệm: TS. Bùi Thái Quyên

Năm đăng ký: 2018

Năm nghiệm thu: 2019

Tóm tắt:

1. Tính cấp thiết của đề tài

Trong bối cảnh hiện nay, sự bùng nổ của dữ liệu cùng với kết quả của việc số hóa và kết nối internet khắp nơi đã đưa khoa học dữ liệu trở thành nền tảng của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ 4 (CMCN 4.0). Cuộc cách mạng này được coi là nền tảng để nền kinh tế chuyển đổi mạnh mẽ từ mô hình phát triển dựa vào tài nguyên thiên nhiên, lao động chi phí thấp sang nền kinh tế tri thức, dựa nhiều vào vốn và công nghệ. Khi những đột phá công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo, Internet vạn vật (IoT), dữ liệu lớn (big data), điện toán đám mây được ứng dụng vào thực tiễn, chúng sẽ phá vỡ cấu trúc của nền sản xuất công nghiệp truyền thống, hình thành nên hệ thống sản xuất, quản lý và quản trị thông minh. Điều này dự báo sẽ gây ra những vấn đề bất ổn trong thị trường lao động như thất nghiệp hay thiếu lao động có kỹ năng phù hợp, khi robot thông minh xuất hiện và thay thế các công việc lặp đi lặp lại của lao động không có kỹ năng.

Ngành công nghệ thông tin (CNTT) được coi là cốt lõi của cuộc CMCN 4.0, nhưng về bản chất nó vẫn là một ngành công nghiệp sản xuất sản phẩm công nghệ thông tin và không nằm ngoài sự tác động này. Do vậy, việc nghiên cứu tác động của cuộc CMCN 4.0 đến vấn đề lao động và việc làm trong ngành CNTT là vô cùng cần thiết nhằm thấy rõ xu hướng ứng dụng công nghệ, sự dịch chuyển nhu cầu, kỹ năng, tiền lương và quan hệ lao động, từ đó đề xuất các hàm ý chính sách phù hợp giúp người lao động có cơ hội hưởng lợi từ cuộc cách mạng này.

2. Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu chung:

Đánh giá tác động của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4 (CMCN 4.0) đến vấn đề lao động và việc làm trong ngành công nghệ thông tin (CNTT).

Mục tiêu cụ thể:

Tổng hợp cơ sở lý luận và thực tiễn về tác động cuộc CMCN 4.0 đến lĩnh vực lao động - việc làm trong ngành CNTT.

Lựa chọn và luận giải phương pháp đánh giá tác động của cuộc CMCN 4.0 đến lĩnh vực lao động - việc làm trong ngành CNTT ở Việt Nam;

Dự báo mức độ tác động của cuộc CMCN 4.0 đến lĩnh vực lao động - việc làm trong ngành CNTT đến năm 2020 - 2022;

Khuyến nghị các giải pháp chính sách về lao động việc làm nhằm tận dụng các cơ hội và hạn chế rủi ro do tác động của cuộc CMCN 4.0 cho ngành công nghệ thông tin ở Việt Nam;

3. Kết cấu của đề tài

Ngoài phần mở đầu và phần tổng quan các nghiên cứu, báo cáo tổng hợp bao gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận về tác động của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4 đến lao động-việc làm

Chương 2: Đánh giá tác động của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4 đến lao động-việc làm trong ngành CNTT ở Việt Nam.

Chương 3: Khuyến nghị, định hướng chính sách lao động – việc làm cho ngành CNTT trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4.

4. Nội dung chính của đề tài

Chương 1: Cơ sở lý luận về tác động của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4 đến lao động-việc làm. Trong chương này, đề tài tập trung làm rõ những cơ sở lý luận nền tảng về tác động của cuộc CMCN 4.0 đến lao động và việc làm, trong đó có ngành CNTT. Nội dung thể hiện cuộc CMCN 4.0 gắn liền với sự chuyển đổi sang nền công nghiệp 4.0, nơi hội tụ nhiều công nghệ cốt lõi mà trọng tâm là công nghệ thông tin và công nghệ số cùng các yếu tố như trí tuệ nhân tạo, điện toán đám mây, internet kết nối vạn vật. Trên cơ sở đó, đề tài xây dựng khung phân tích tác động của cuộc cách mạng này xoay quanh 4 nhóm vấn đề lớn của thị trường lao động bao gồm: việc làm, kỹ năng nghề nghiệp, tiền lương và quan hệ lao động. Bên cạnh việc xác định các yếu tố, các kênh tác động và phương pháp đánh giá tác động, chương này cũng dành không gian để tổng hợp, phân tích kinh nghiệm quốc tế về việc ứng phó với cuộc CMCN 4.0 của một số quốc gia tiêu biểu như Đức, Trung Quốc và Malaysia, từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm thực tiễn có giá trị định hướng cho Việt Nam.

Chương 2: Đánh giá tác động của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4 đến lao động-việc làm trong ngành CNTT ở Việt Nam. Chương hai đi sâu vào phân tích thực trạng và đánh giá cụ thể mức độ ảnh hưởng của CMCN 4.0 đối với thị trường lao động ngành CNTT tại Việt Nam. Ban đầu, nội dung chương phác họa một bức tranh tổng quan về đặc điểm ngành, vai trò và vị trí của ngành CNTT trong nền kinh tế quốc dân, đồng thời làm rõ các đặc điểm của lao động việc làm trong hai phân ngành chính là ngành sản xuất sản phẩm điện tử, máy vi tính và ngành lập trình máy tính, dịch vụ thông tin. Tiếp theo, bằng việc kết hợp các phương pháp định tính, định lượng và phương pháp chuyên gia, đề tài tiến hành phân tích sâu sắc tác động của cuộc CMCN 4.0 đến từng khía cạnh cụ thể bao gồm số lượng việc làm, nhu cầu kỹ năng của lao động, tiền lương - thu nhập cũng như thực trạng quan hệ lao động trong các doanh nghiệp CNTT. Qua đó, chương này trả lời rõ ràng câu hỏi về những thay đổi trong xu hướng sử dụng lao động, sự dịch chuyển về nhu cầu chuyên môn kỹ thuật theo các bậc thấp, trung, cao và các rào cản công nghệ mà doanh nghiệp đang gặp phải dưới tác động của làn sóng công nghệ mới.

Chương 3: Khuyến nghị, định hướng chính sách lao động – việc làm cho ngành CNTT trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4. Trên cơ sở lý luận của chương một và kết quả đánh giá thực trạng ở chương hai, chương cuối cùng của đề tài tập trung đưa ra các dự báo và giải pháp chính sách. Nội dung chương bắt đầu từ việc phân tích bối cảnh quốc tế và trong nước về cuộc CMCN 4.0 cũng như các quan điểm, định hướng chỉ đạo của Nhà nước về phát triển ngành CNTT. Từ nền tảng bối cảnh đó, đề tài đưa ra các dự báo mang tính khoa học về mức độ và xu hướng tác động của cuộc CMCN 4.0 đến lao động - việc làm ngành CNTT giai đoạn tiếp theo, chỉ rõ những vị trí công việc sẽ trở nên quan trọng cần tăng cường hoặc các vị trí có nguy cơ dư thừa, cùng xu hướng nhu cầu kỹ năng trong các doanh nghiệp. Cuối cùng, để tận dụng các cơ hội tích cực và giảm thiểu các tác động tiêu cực, chương này đã thiết lập các hàm ý chính sách và khuyến nghị giải pháp cụ thể, tập trung vào ba trụ cột cốt lõi: nhóm chính sách về lao động và việc làm; nhóm chính sách về đào tạo nghề; và nhóm chính sách về kết nối cung cầu lao động trên thị trường.

Thành viên đề tài:

ThS. Trần Hoàng Hà, Viện KHLĐXH ThS. Nguyễn Thành Tuân, Viện KHLĐXH ThS. Nguyễn Thế Hà, Cục Việc Làm ThS. Phạm Xuân Thu, Viện Khoa học giáo dục nghề nghiệp TS. Nguyễn Xuân Hướng, Trường Đại học LĐ&XH ThS. Nguyễn Đức Mạnh, Bộ Thông tin & Truyền thông ThS. Đặng Tài Ba, Cục Việc làm

Từ khóa: Cách mạng công nghiệp Cách mạng công nghiệp 4.0 Lao động Việc làm Công nghệ thông tin Ngành công nghệ thông tin