Phát triển hệ thống thông tin thị trường lao động Việt Nam giai đoạn đến 2030

Chủ nhiệm: PGS.TS. Nguyễn Thị Lan Hương

Năm đăng ký: 2015

Năm nghiệm thu: 2016

Tóm tắt:

1. Tính cấp thiết

Trong gần 30 năm qua, kể từ khi đổi mới, nước ta mặc dù đã đạt được những tiến bộ ấn tượng về tăng trưởng kinh tế, nhưng hiệu quả tăng trưởng và sức cạnh tranh phát triển còn thấp. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng trên nhiều cấp độ, đa dạng về hình thức, theo nguyên tắc và chuẩn mực của thị trường toàn cầu, ký kết và thực hiện nhiều hiệp định tự do song phương và đa phương thế hệ mới, v.v…, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện thị trường trong nước đầy đủ hơn. Phát triển kinh tế thị trường đòi hỏi các quyết định trong quản lý phải dựa vào thị trường, phải lấy thị trường làm trung tâm. Trong đó phải kể đến vai trò của thị trường lao động (TTLĐ) nói chung và hệ thống thông tin TTLĐ nói riêng.

Một trong những chức năng quan trọng của quản lý nhà nước về lao động là phát triển hệ thống thông tin TTLĐ để định hướng các quyết định về phát triển kinh tế, đào tạo nguồn nhân lực, kết nối cung cầu lao động và các biện pháp điều tiết TTLĐ. Hệ thống thông tin TTLĐ phát triển tác động tích cực tới sự phát triển của TTLĐ nói riêng và kinh tế nói chung.

Trong thời gian qua, khuôn khổ luật pháp, thể chế, chính sách TTLĐ ở nước ta đã từng bước được hoàn thiện. Tuy nhiên, hệ thống thông tin TTLĐ, cơ sở hạ tầng của TTLĐ chưa phát triển đồng bộ, chưa thể hiện vai trò thúc đẩy sự gắn kết cung cầu lao động, hỗ trợ định hướng đào tạo, điều tiết TTLĐ và hỗ trợ hoạt động quản lý nhà nước về TTLĐ. Kết quả dẫn đến khả năng kết nối cung cầu lao động còn hạn chế, có sự mất cân đối giữa cung và cầu lao động, hệ thống giáo dục, hướng nghiệp và đào tạo chưa đáp ứng được nhu cầu của TTLĐ, đặc biệt là đối với lao động yêu cầu kỹ năng cao, v.v.... Một trong những nguyên nhân là do thông tin TTLĐ chưa đến được các nhà hoạch định chính sách kịp thời và chính xác, do vậy TTLĐ chưa nhận được những điều chỉnh phù hợp.

Cần khẳng định rằng, Việt Nam đã cố gắng đưa ra thông tin cập nhật về TTLĐ phục vụ công tác nghiên cứu và quản lý. Từ năm 2011, Tổng cục Thống kê (TCTK) đã tiến hành điều tra lao động việc làm hàng tháng và công bố kết quả hàng quí. Tuy nhiên, các báo cáo này vẫn thiếu những thông tin chuyên sâu liên quan đến công tác quản lý, đánh giá và điều chỉnh và triển khai chính sách trong lĩnh vực lao động và xã hội; chưa phân tích đầy đủ về TTLĐ, đặc biệt thiếu các số liệu chi tiết về lao động việc làm phản ánh xu hướng dịch chuyển lao động, dự báo nhu cầu lao động theo ngành nghề và hiệu quả của các biện pháp can thiệp. Bên cạnh đó, tồn tại việc chưa thống nhất về các con số công bố gây nhiều tranh cãi và khó khăn cho các cơ quan quản lý, các nhà nghiên cứu và xã hội trong việc đánh giá tình hình TTLĐ và điều chỉnh chính sách, triển khai các hoạt động phù hợp, đặt ra yêu cầu cập nhật và công bố thông tin về TTLĐ.

Để cung cấp thông tin chuyên sâu tình hình TTLĐ phục vụ cho công tác quản lý của ngành, từ quý 1 năm 2014, Bộ đã phối hợp với Tổng cục Thống kê thực hiện và công bố Bản tin cập nhật thị trường lao động Việt Nam hàng quý. Bản tin đã phân tích và đánh giá biến động các chỉ tiêu chính của TTLĐ hàng quý dựa trên các nguồn số liệu sẵn có. Đây là một trong những nguồn thông tin TTLĐ, đã cung cấp thông tin mới nhất về TTLĐ ở Việt Nam. Tuy nhiên, trong khuôn khổ một bản tin và nguồn số liệu sẵn có sẽ không thể phân tích cụ thể, toàn diện các xu hướng TTLĐ.

Do vậy, để làm tốt vai trò quản lý Nhà nước trong TTLĐ trong bối cảnh kinh tế thị trường mở cửa và hội nhập, Bộ LĐTBXH cần có những giải pháp toàn diện hơn để phát triển hệ thống thông tin TTLĐ nhằm thực hiện đầy đủ các chức năng, trong đó có chức năng hỗ trợ định hướng các quyết định đào tạo của chính phủ, các nhân và xã hội, một trong những điểm yếu nhất hiện nay của TTLĐ Việt Nam.

2. Mục tiêu nghiên cứu

a. Mục tiêu chung Đề xuất giải pháp phát triển hệ thống thông tin TTLĐ Việt Nam đến năm 2030 thông qua nghiên cứu đánh giá hệ thống thông tin TTLĐ Việt Nam.

b. Mục tiêu cụ thể

- Hoàn thiện cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển hệ thống thông tin TTLĐ.

- Đánh giá thực trạng hệ thống thông tin TTLĐ Việt Nam.

- Đề xuất các nhóm giải pháp hoàn thiện hệ thống thông tin TTLĐ.

3. Kết cấu của đề tài

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Phụ lục, đề tài được kết cấu thành 3 chương:

Chương I: Cơ sở lý luận phát triển hệ thống thông tin thị trường lao động.

Chương II: Thực trạng hệ thống thông tin thị trường lao động Việt Nam.

Chương III: Phát triển hệ thống thông tin thị trường lao động Việt Nam giai đoạn đến 2030.

4. Nội dung chính của đề tài

4.1. Chương I: Cơ sở lý luận phát triển hệ thống thông tin thị trường lao động Đề tài tập trung làm rõ các khái niệm về thông tin, hệ thống thông tin và mạng thông tin trong mối liên hệ mật thiết với TTLĐ. Hệ thống thông tin TTLĐ (LMIS) được định nghĩa là tập hợp các thể chế, cơ chế và quá trình được thiết kế để phối hợp thu thập, xử lý, lưu trữ và phổ biến các thông tin về cung - cầu lao động và sự tương tác giữa chúng.

Nghiên cứu chỉ ra 8 chức năng cốt lõi của hệ thống này, bao gồm: giám sát vận hành TTLĐ; gắn kết cung - cầu; hoạch định chính sách; phát triển theo vùng/lãnh thổ; dự báo; phân tích đánh giá tác động chính sách; hỗ trợ quyết định đầu tư đào tạo; và hướng nghiệp. Hệ thống bao quát 4 nhóm chủ thể chính: Chính phủ, doanh nghiệp, hộ gia đình và cơ sở đào tạo với các vai trò cung cấp và sử dụng tin khác nhau.

Đề tài cũng hệ thống hóa bộ chỉ tiêu KILM của ILO gồm 18 chỉ tiêu chính chia làm 6 nhóm (LLLĐ, việc làm, thất nghiệp, trình độ kỹ năng, tiền lương, nghèo đói) làm chuẩn mực cho sự phát triển. Đồng thời, nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế từ Hàn Quốc, Canada, Singapore và Thụy Điển để rút ra bài học cho Việt Nam về việc tập trung hoàn thiện hệ thống dữ liệu dự báo và tăng cường năng lực điều hành của các cơ quan quản lý.

4.2. Chương II: Thực trạng hệ thống thông tin thị trường lao động Việt Nam Đề tài đánh giá toàn diện khuôn khổ pháp lý, từ Bộ luật Lao động đến Luật Việc làm 2013, xác định Bộ LĐTBXH là cơ quan chủ trì trong việc thu thập, phân tích và công bố thông tin TTLĐ. Hiện nay, hệ thống chỉ tiêu quốc gia có 36 chỉ tiêu liên quan đến TTLĐ, do 4 cơ quan chính chịu trách nhiệm (TCTK, Bộ LĐTBXH, Bộ GDĐT và BHXH Việt Nam).

Thực trạng các nguồn thông tin được phân tích qua:

Các cuộc điều tra: Chủ yếu dựa vào Điều tra LĐVL hàng tháng của TCTK, các cuộc điều tra về doanh nghiệp và mức sống dân cư.

Hệ thống ghi chép cung - cầu: Thực hiện từ cấp xã/phường nhưng còn hạn chế về độ tin cậy và khả năng tổng hợp.

Các trung tâm DVVL: Đã kết nối cổng thông tin điện tử chung nhưng tỷ lệ đăng ký qua trung tâm còn thấp.

Nghiên cứu chỉ ra những hạn chế lớn: Việt Nam chưa có hệ thống thông tin kết nối đồng bộ; thiếu định nghĩa thống nhất dẫn đến sai lệch số liệu giữa các đơn vị; dữ liệu phía cầu (doanh nghiệp) vừa thiếu vừa không cập nhật; và khả năng dự báo chuyên sâu còn yếu.

4.3. Chương III: Phát triển hệ thống thông tin thị trường lao động Việt Nam giai đoạn đến 2030

Trong bối cảnh hội nhập ASEAN (AEC) và các hiệp định tự do thương mại (TPP), nhu cầu thông tin về lao động có kỹ năng sẽ tăng mạnh. Đề tài đề xuất mục tiêu đến năm 2025 phải ban hành thành công hệ thống chỉ tiêu thống kê cơ bản thống nhất và thiết lập cơ chế chia sẻ thông tin hiệu quả giữa các bộ ngành.

Các nhóm giải pháp trọng tâm bao gồm:

Hoàn thiện thể chế: Xây dựng văn bản hướng dẫn Luật Việc làm, quy định rõ cơ chế phối hợp với TCTK trong phân tích số liệu điều tra mẫu.

Hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu: Đề xuất 3 nhóm chỉ tiêu (chính, trung gian, hiệu quả) theo hướng tiếp cận chuẩn quốc tế nhưng phù hợp thực tiễn Việt Nam.

Nâng cao nguồn tin: Kết nối mạng internet từ cấp xã đến trung ương; hình thành ngân hàng việc làm toàn quốc; bổ sung điều tra về khu vực phi chính thức.

Phát triển hạ tầng kỹ thuật: Xây dựng LMIS "một cửa và trực tuyến"; đào tạo đội ngũ chuyên gia phân tích và dự báo chuyên nghiệp thay vì kiêm nhiệm như hiện nay.

Thành viên đề tài:

Ths. Chử Thị Lân, Viện Khoa học Lao động và Xã hội; PGS.TS. Nguyễn Bá Ngọc, Viện Khoa học Lao động và Xã hội; Ths. Lưu Quang Tuấn, Viện Khoa học Lao động và Xã hội; Ths. Trịnh Thu Nga, Viện Khoa học Lao động và Xã hội; Ths. Nguyễn Thế Hà, Cục Việc làm; Ths. Phạm Xuân Thu, Viện Nghiên cứu Khoa học Dạy nghề; CN. Đỗ Chí Dũng, Trung tâm Thông tin.

Từ khóa: Thông tin thị trường lao động; Hệ thống thông tin thị trường lao động (LMIS); Cung - cầu lao động; Việt Nam.