Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến nhu cầu lao động trong doanh nghiệp Việt Nam

Chủ nhiệm: Ths. Lê Ngự Bình

Năm đăng ký: 2015

Năm nghiệm thu: 2016

Tóm tắt:

1. Tính cấp thiết

Sau gần 3 thập kỷ xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, nước ta đã đạt được những thành tựu to lớn trên nhiều mặt. Tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân hàng năm giai đoạn 2004-2014 là 6,35%; GDP theo giá thực tế năm 2014 gấp hơn 5,5 lần so với năm 2004; Việt Nam trở thành quốc gia có mức thu nhập trung bình thấp từ năm 2010. Tăng trưởng kinh tế đã thúc đẩy tạo việc làm, cải thiện thu nhập và giảm nghèo nhanh.

Cộng đồng kinh tế ASEAN (AEC) là một khối kinh tế khu vực của các quốc gia thành viên ASEAN sẽ được thành lập vào cuối năm 2015. Để thành một thị trường chung, một cơ sở sản xuất và phân phối chung, AEC sẽ thực hiện tự do luân chuyển năm yếu tố căn bản: vốn, hàng hóa, dịch vụ, đầu tư và lao động lành nghề, điều này sẽ tác động đến nhu cầu lao động theo kỹ năng trong các ngành. Doanh nghiệp Việt Nam đã có nhiều bước tiến đáng kể sau khi Luật doanh nghiệp 2005 ra đời, đã góp phần đóng góp tích cực vào GDP và tạo việc làm. Số lượng lao động làm việc trong các doanh nghiệp không ngừng gia tăng, từ 9,83 triệu lao động năm 2010 lên 11,08 triệu lao động năm 2012 (tăng 12,72%) và đạt khoảng 14 triệu lao động vào năm 2014.

Tuy nhiên, dưới tác động của khủng hoảng kinh tế, không ít doanh nghiệp gặp khó khăn phải giải thể hoặc ngừng hoạt động, năm 2015 số doanh nghiệp giải thể, chấm dứt hoạt động sản xuất, kinh doanh là 9467 doanh nghiệp, giảm 0,4% so với năm 2014, trong đó phần lớn là những doanh nghiệp quy mô nhỏ có vốn đăng ký dưới 10 tỷ đồng, chiếm 93,8%. Mặc dù số lượng lao động làm việc trong các khu vực doanh nghiệp có tăng nhưng quy mô lao động bình quân một doanh nghiệp giai đoạn 2010-2014 có xu hướng giảm, bình quân khoảng 32 lao động/doanh nghiệp. Bên cạnh đó, năm 2016 một số chính sách mới như tăng lương tối thiểu, chính sách BHXH,... sẽ tác động đến chi phí lao động trong doanh nghiệp và làm ảnh hưởng đến nhu cầu sử dụng lao động trong doanh nghiệp.

Nghiên cứu đề tài Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến nhu cầu lao động trong doanh nghiệp Việt Nam trong bối cảnh Việt Nam tham gia vào nhiều hiệp định thương mại quốc tế sẽ giúp nhận diện các yếu tố ảnh hưởng đến cầu lao động trong doanh nghiệp từ đó có thể hoàn thiện hệ thống lý luận và phương pháp luận đánh giá tác động của các yếu tố đến nhu cầu lao động trong doanh nghiệp Việt Nam.

2. Mục tiêu nghiên cứu

a. Mục tiêu chung: Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến nhu cầu lao động trong doanh nghiệp Việt Nam.

b. Mục tiêu cụ thể:

- Xây dựng cơ sở lý luận và thực tiễn xác định các yếu tố ảnh hưởng của các yếu tố tới nhu cầu lao động;

- Đánh giá thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến cầu lao động trong doanh nghiệp Việt Nam;

- Đề xuất hệ thống phương pháp luận và phương pháp đánh giá ảnh hưởng của một số yếu tố đến cầu lao động trong doanh nghiệp Việt Nam năm 2015.

3. Kết cấu của đề tài

Ngoài phần mở đầu và kết luận, đề tài gồm 3 chương:

Chương I: Cơ sở lý luận và thực tiễn xác định các yếu tố ảnh hưởng tới cầu lao động.

Chương II: Thực trạng yếu tố ảnh hưởng tới cầu lao động trong doanh nghiệp.

Chương III: Kết luận và một số khuyến nghị.

4. Nội dung chính của đề tài

4.1. Chương I: Cơ sở lý luận và thực tiễn xác định các yếu tố ảnh hưởng tới cầu lao động

Chương này tập trung làm rõ các khái niệm cốt lõi: Cầu lao động là lượng lao động mà người sử dụng lao động sẵn sàng thuê ở các mức lương khác nhau; đây là một nhu cầu dẫn xuất từ cầu hàng hóa và dịch vụ. Các khái niệm liên quan như giá trị gia tăng (VA), đầu tư và hàm sản xuất cũng được luận giải như những trụ cột xác định cầu lao động.

Đề tài xây dựng khung phân tích dựa trên ba nhóm yếu tố chính tác động đến cầu lao động:

Yếu tố đầu ra: Giá bán sản phẩm và nhu cầu tiêu dùng. Khi cầu sản phẩm tăng dẫn đến giá trị sản phẩm biên tăng, từ đó thúc đẩy tăng cầu lao động.

Yếu tố đầu vào: Bao gồm chi phí vốn (lãi suất, đầu tư) và chi phí lao động (tiền lương, bảo hiểm). Tiền lương tăng thường dẫn đến giảm cầu lao động theo quy luật thị trường và ảnh hưởng thay thế (thay bằng máy móc).

Tiến bộ khoa học công nghệ (KH&CN): Tác động theo hai hướng; có thể tăng cầu lao động chuyên môn kỹ thuật cao nhưng giảm cầu lao động giản đơn do năng suất lao động tăng.

Về phương pháp luận, đề tài ứng dụng hàm sản xuất Cobb-Douglas và phương pháp bình phương nhỏ nhất (OLS) để định lượng mức độ ảnh hưởng của các biến độc lập (VA, vốn, tiền lương, R&D,...) đến biến phụ thuộc là số lao động.

4.2. Chương II: Thực trạng yếu tố ảnh hưởng tới cầu lao động trong doanh nghiệp

Nghiên cứu sử dụng dữ liệu từ Tổng cục Thống kê và Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội năm 2015 để phân tích. Một số đặc điểm nổi bật của lao động doanh nghiệp Việt Nam bao gồm:

Phân bố: Tập trung cao nhất ở vùng Đông Nam Bộ (38,98%) và Đồng bằng sông Hồng (32,84%). Khu vực ngoài nhà nước chiếm tỷ trọng lao động lớn nhất (54,64%).

Ngành nghề: Nhóm ngành công nghiệp và xây dựng thu hút tới 66,22% lao động. Tuy nhiên, phần lớn là lao động thủ công và lao động giản đơn (chiếm hơn 50%).

Các yếu tố ảnh hưởng thực tế:

Vốn và Tài sản: Doanh nghiệp nhà nước có tổng tài sản bình quân lớn nhất (1.500 tỷ đồng/DN) nhưng hiệu quả sử dụng và khả năng tạo việc làm chưa tương xứng so với khu vực FDI.

Tiền lương: Tiền lương bình quân chung đạt 10,8 triệu đồng/tháng, trong đó khu vực nhà nước cao nhất (14,3 triệu) và tư nhân thấp nhất (9,3 triệu).

Đầu tư KH&CN: Tỷ lệ doanh nghiệp có hệ thống R&D vô cùng thấp (0,19%), gây hạn chế cho việc nâng cao năng suất và thay đổi cơ cấu cầu lao động.

Kết quả ước lượng mô hình cầu lao động cho thấy: Tăng trưởng giá trị gia tăng (VA) tăng 1% thì nhu cầu lao động tăng 0,31%. Ngược lại, tiền lương tăng 1% làm nhu cầu lao động giảm 0,22%. Các doanh nghiệp trong khu công nghiệp/khu chế xuất có nhu cầu việc làm cao hơn 53% so với bên ngoài.

4.3. Chương III: Kết luận và một số khuyến nghị

Trên cơ sở dự báo bối cảnh kinh tế - xã hội giai đoạn 2016 - 2020, đề tài đưa ra các kết luận về sự phục hồi của thị trường lao động và dự báo nhu cầu lao động sẽ đạt khoảng 16,5 triệu người vào năm 2020. Các khuyến nghị chính bao gồm:

Cải thiện môi trường kinh doanh: Tiếp tục tạo điều kiện mở rộng đầu tư sản xuất theo chiều sâu nhưng phải đảm bảo nguồn nhân lực có trình độ tương ứng.

Tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước: Đẩy mạnh cổ phần hóa để sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn, thúc đẩy tạo việc làm.

Đầu tư vào con người và công nghệ: Khuyến khích doanh nghiệp đầu tư R&D, đồng thời hoàn thiện chính sách đào tạo nghề để đáp ứng tiêu chuẩn hội nhập quốc tế (AEC, TPP).

Tiếp cận vốn: Tạo cơ chế cho doanh nghiệp tiếp cận tín dụng rẻ, ưu tiên các ngành mũi nhọn và sử dụng nhiều lao động.

Thành viên đề tài:

Ths. Nguyễn Thế Hà (Cục Việc làm); Ths. Phạm Ngọc Toàn (Viện KHLĐ&XH); CN. Nguyễn Quang Lộc (Cục Việc làm); CN. Nguyễn Thành Tuân (Viện KHLĐ&XH); Ths. Lê Thị Lương (Viện KHLĐ&XH).

Từ khóa: Tăng trưởng kinh tế Tiền lương Yếu tố ảnh hưởng Nhu cầu lao động Doanh nghiệp Việt Nam Cầu lao động