Giải pháp cải thiện việc làm thâm dụng tri thức ở việt nam đến năm 2025

Chủ nhiệm: Ths.Ngô Xuân Liễu

Năm đăng ký: 2020

Năm nghiệm thu: 2021

Tóm tắt:

1. Tính cấp thiết của đề tài

Nguồn nhân lực, đặc biệt là nguồn nhân lực có trình độ chuyên môn kỹ thuật, giữ vai trò quyết định đối với sự phát triển kinh tế - xã hội và là nhân tố cốt lõi trong sự nghiệp xây dựng đất nước. Trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0 và hội nhập quốc tế sâu rộng, việc phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao càng trở nên quan trọng và cấp thiết. Mặc dù Việt Nam sở hữu lực lượng lao động dồi dào với hơn 51,1 triệu người, chất lượng nguồn nhân lực nhìn chung còn nhiều hạn chế khi tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ mới đạt 23,98%, dẫn đến tình trạng thiếu hụt lao động tay nghề cao. Sự chuyển dịch mô hình kinh tế cùng sự thay đổi nhanh chóng của khoa học công nghệ làm thay đổi cấu trúc cung - cầu lao động, trong khi công tác đào tạo chưa bắt kịp xu thế sử dụng của doanh nghiệp. Thêm vào đó, các nghiên cứu chuyên sâu về việc làm thâm dụng tri thức và cơ sở lý luận, khoa học về vấn đề này tại Việt Nam còn rất hạn chế và mơ hồ. Do đó, để đáp ứng yêu cầu thực tiễn, cải thiện việc làm bền vững, nâng cao năng suất lao động và năng lực cạnh tranh quốc gia, Cục Việc làm đã tiến hành nghiên cứu đề tài “Giải pháp cải thiện việc làm thâm dụng tri thức ở Việt Nam đến năm 2025”.

2. Mục tiêu nghiên cứu

Đề tài tập trung vào ba nhiệm vụ trọng tâm bao gồm: Hệ thống hóa một cách toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn về việc làm thâm dụng tri thức; Đánh giá sâu sắc thực trạng việc làm thâm dụng tri thức tại Việt Nam giai đoạn 2016-2020, đồng thời phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến tiến trình cải thiện loại hình việc làm này; Từ đó, đề xuất định hướng và các giải pháp khả thi nhằm cải thiện chỉ số việc làm thâm dụng tri thức ở Việt Nam đến năm 2025.

3. Kết cấu của đề tài

Đề tài được cấu trúc chặt chẽ và phân chia thành 3 chương như sau:

Chương 1: Cơ sở lý luận về cải thiện việc làm thâm dụng tri thức

Chương 2: Thực trạng việc làm thâm dụng tri thức giai đoạn 2016-2020

Chương 3: Giải pháp cải thiện chỉ số việc làm thâm dụng tri thức nhằm cải thiện môi trường kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia

4. Nội dung chính từng chương của đề tài

Chương 1: Cơ sở lý luận về cải thiện việc làm thâm dụng tri thức. Chương này tập trung làm rõ hệ thống khái niệm, nội hàm và đặc điểm của việc làm thâm dụng tri thức cùng các yếu tố liên quan như nhân lực, nguồn nhân lực, nhân tài, lao động tri thức và thị trường lao động tri thức. Việc làm thâm dụng tri thức được định nghĩa là những công việc phức tạp, sử dụng công nghệ cao, đòi hỏi người lao động phải có trình độ kỹ năng và chuyên môn từ cao đẳng trở lên. Đặc điểm của loại hình việc làm này yêu cầu khắt khe về nhận thức sâu rộng, trình độ đào tạo chuyên môn cao và năng lực tư duy độc lập, sáng tạo để biến tri thức thành các sản phẩm có giá trị cao cho xã hội. Vai trò của việc cải thiện việc làm thâm dụng tri thức được chứng minh là nhân tố quyết định tốc độ và chất lượng của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, góp phần xây dựng bộ máy nhà nước hiệu quả, phát triển thị trường lao động hiện đại và giải quyết các vấn đề tụt hậu kinh tế.

Bên cạnh đó, chương 1 xác định khung phân tích dựa trên ba nhóm nhân tố ảnh hưởng cốt lõi bao gồm: Thể chế, chính sách và môi trường hoạt động; Phát triển cầu lao động tri thức; và Phát triển cung lao động tri thức. Nội dung chương cũng tổng hợp, phân tích kinh nghiệm thực tiễn từ các quốc gia như Nhật Bản, Trung Quốc, Malaysia, Singapore, Thụy Điển và thực trạng nội tại của Việt Nam thông qua bộ chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII). Từ đó, đề tài rút ra các bài học kinh nghiệm quan trọng cho Việt Nam, nhấn mạnh tầm chiến lược của việc chuyển đổi mô hình tăng trưởng, coi nguồn nhân lực trình độ cao là tài sản quốc gia, xây dựng cơ chế vượt trội thu hút nhân tài và tối ưu hóa vai trò điều tiết của thị trường lao động.

Chương 1: Cơ sở lý luận về cải thiện việc làm thâm dụng tri thức. Chương này phác thảo bức tranh toàn cảnh về thị trường lao động Việt Nam giai đoạn 2016-2020, một giai đoạn có nhiều chuyển biến tích cực về cơ cấu ngành theo hướng công nghiệp hóa nhưng cũng phải đối mặt với thách thức lớn từ đại dịch Covid-19 làm suy giảm lực lượng lao động có việc làm vào năm 2020. Thực trạng lao động có trình độ chuyên môn kỹ thuật trong giai đoạn này tăng từ 20,62% năm 2016 lên 23,98% năm 2020, tuy nhiên vẫn tồn tại sự chênh lệch sâu sắc khi tỷ lệ lao động qua đào tạo ở thành thị cao gấp 2-3 lần so với nông thôn. Xét theo cấp trình độ, cơ cấu lao động dịch chuyển rõ rệt từ trình độ sơ cấp, trung cấp sang nhóm có trình độ cao đẳng và đại học trở lên. Về vị thế công việc, nhóm lao động có trình độ chuyên môn kỹ thuật tập trung áp đảo ở nhóm làm công hưởng lương (chiếm trên 74%) và có xu hướng phân hóa mạnh mẽ theo từng bậc học cụ thể trong các vị trí việc làm.

Đối với thực trạng việc làm thâm dụng tri thức trong các ngành kinh tế, số lượng lao động có trình độ cao tăng ổn định từ 6,14 triệu người (2016) lên 7,66 triệu người (2020), đẩy tỷ lệ việc làm thâm dụng tri thức tương ứng tăng từ 11,53% lên 14,79%. Tuy nhiên, chỉ số việc làm tính theo nhóm nghề nghiệp thâm dụng tri thức (GII) của Việt Nam vẫn còn thấp và có xu hướng sụt giảm thứ hạng toàn cầu. Sự phân bổ việc làm thâm dụng tri thức có sự mất cân bằng nghiêm trọng giữa ba khu vực kinh tế: tập trung chủ yếu và tăng mạnh ở ngành dịch vụ, tăng chậm ở ngành công nghiệp - xây dựng, và ở mức rất thấp kèm xu hướng suy giảm đối với ngành nông nghiệp do việc ứng dụng khoa học công nghệ chưa mạnh mẽ. Kết quả khảo sát thực tế tại hơn 100 doanh nghiệp ở Hà Nội, Hải Dương, Bình Dương phản ánh rằng đa số cơ sở sản xuất vẫn sử dụng công nghệ tự động một phần hoặc bán tự động, khiến tỷ lệ nhu cầu và sử dụng việc làm thâm dụng tri thức trong doanh nghiệp chưa cao, hiện đạt mức 29,84% và tiếp tục tập trung chủ yếu ở khối dịch vụ.

Chương 3: Giải pháp cải thiện chỉ số việc làm thâm dụng tri thức nhằm cải thiện môi trường kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Chương cuối cùng thiết lập hệ thống giải pháp dựa trên việc phân tích bối cảnh kinh tế - xã hội thế giới và định hướng phát triển nền kinh tế tri thức tại Việt Nam. Nội dung chương đưa ra các quan điểm chỉ đạo, định hướng chiến lược và mục tiêu cụ thể nhằm thúc đẩy phát triển việc làm thâm dụng tri thức đến năm 2025. Trên cơ sở đó, đề tài xây dựng hai nhóm giải pháp mang tính chiến lược và đồng bộ: Nhóm giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia gắn liền với cải thiện môi trường kinh doanh; và Nhóm giải pháp trực tiếp nhằm cải thiện chỉ số việc làm thâm dụng tri thức tại Việt Nam trong thời gian tới. Các giải pháp này tập trung vào việc hoàn thiện thể chế chính sách, nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo nghề nghiệp, tăng cường ứng dụng khoa học công nghệ, thúc đẩy sự kết nối cung - cầu trên thị trường lao động và đưa ra các tiêu chí cụ thể thu hút, đãi ngộ nhân tài nhằm gia tăng nhanh chóng số lượng và chất lượng lực lượng lao động tri thức trong nền kinh tế.

Thành viên đề tài:

Từ khóa: Việc làm Việt Nam Năm 2025 Thâm dụng tri thức Tri thức