Cơ sở lý luận xây dựng và đánh giá các chỉ tiêu về lao động, người có công và xã hội giai đoạn 2016-2020

Chủ nhiệm: PGS. TS. Nguyễn Thị Lan Hương

Năm đăng ký: 2015

Năm nghiệm thu: 0

Tóm tắt:

1. Tính cấp thiết

Chiến lược phát triển kinh tế xã hội 2011-2020 và Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm 2011-2015 đã đặt ra những yêu cầu cấp bách trong việc nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đối với lĩnh vực lao động và tiền lương. Trong bối cảnh Việt Nam đang hội nhập ngày càng sâu rộng vào nền kinh tế thế giới, những biến động toàn cầu tác động trực tiếp đến thị trường lao động trong nước, đòi hỏi phải có một hệ thống chỉ tiêu thống kê chính xác để theo dõi và điều tiết.

Thực trạng giai đoạn 2011-2015 cho thấy hệ thống chỉ tiêu hiện hành vẫn còn nhiều tồn tại: chưa phản ánh được toàn diện các lĩnh vực quản lý của ngành theo chức năng nhiệm vụ mới của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội; thiếu hụt các chỉ tiêu quan trọng về quan hệ lao động như số lượng doanh nghiệp có thỏa ước lao động tập thể, số lao động ký hợp đồng đúng pháp luật, và các vụ tranh chấp lao động. Bên cạnh đó, công tác thu thập số liệu về tiền lương và thu nhập trong khu vực doanh nghiệp vẫn còn gặp khó khăn, mẫu khảo sát nhỏ và số liệu chưa được phổ biến rộng rãi.

Việc thống kê thông tin về lao động, thị trường lao động và thu nhập của người lao động đã được quy định rõ tại Điều 180, Bộ luật Lao động 2012 và Luật Thống kê 2003. Do đó, nghiên cứu xây dựng cơ sở lý luận và thực tiễn để hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu về lao động, tiền lương cho giai đoạn 2016-2020 là hết sức cần thiết nhằm cung cấp bằng chứng cho việc hoạch định chính sách và nâng cao năng lực quản lý nhà nước trong tình hình mới.

2. Mục tiêu nghiên cứu

a. Mục tiêu tổng quát: Tăng cường hiệu quả quản lý nhà nước về Lao động và xã hội, đặc biệt phát triển thị trường lao động, bảo đảm điều tiết thị trường lao động đúng hướng và đảm bảo an sinh xã hội phục vụ phát triển kinh tế xã hội của đất nước.

b. Mục tiêu cụ thể:

- Cải thiện điều kiện việc làm và thu nhập.

- Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, tăng năng suất lao động.

- Cải thiện kết nối cung-cầu, giảm thất nghiệp và thiếu việc làm.

- Nâng cao hiệu quả giáo dục, đào tạo, gắn với nhu cầu của thị trường.

3. Kết cấu của đề tài

Ngoài phần mở đầu và kết luận, đề tài gồm 3 chương:

Chương I: Cơ sở lý luận xây dựng và đánh giá các chỉ tiêu về lao động, người có công và xã hội.

Chương II: Thực trạng xây dựng và thực hiện các mục tiêu, chỉ tiêu về lao động, người có công và xã hội (2011-2015).

Chương III: Khuyến nghị sử dụng hệ thống chỉ tiêu trong giai đoạn 2016-2020.

4. Nội dung chính của đề tài

4.1. Chương 1: Cơ sở lý luận xây dựng và đánh giá các chỉ tiêu về lao động, người có công và xã hội

Đề tài tập trung hệ thống hóa các khái niệm nền tảng trong quản lý nhà nước như tầm nhìn, mục đích, mục tiêu, chỉ số và chỉ tiêu. Chỉ tiêu thống kê được định nghĩa là tiêu chí phản ánh quy mô, tốc độ phát triển và cơ cấu của hiện tượng kinh tế - xã hội trong điều kiện không gian và thời gian cụ thể. Một chỉ tiêu hoàn chỉnh bắt buộc phải bao gồm nội dung chỉ tiêu và con số định lượng, đồng thời có thể bổ sung không gian, đối tượng và thời gian đo lường.

Nghiên cứu làm rõ quy trình theo dõi, giám sát và đánh giá (M&E) thông qua khung logic của dự án. Khung logic này giúp tóm tắt kế hoạch hoạt động, cách thức theo dõi sản phẩm đầu ra và kết quả, đồng thời quy định rõ trách nhiệm và tần suất báo cáo. Đặc biệt, đề tài đi sâu vào phương pháp luận xây dựng chỉ tiêu theo các lĩnh vực chuyên biệt của ngành.

Về kinh nghiệm quốc tế, đề tài phân tích bộ chỉ tiêu thị trường lao động (KILM) của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), đặc biệt là nhóm chỉ tiêu về tiền lương và chi phí lao động (KILM 15, 16, 17) và năng suất lao động (KILM 18). Những bài học từ các nước phát triển về việc sử dụng giá so sánh và quy đổi sức mua ngang giá trong tính toán tiền lương và năng suất lao động là cơ sở quan trọng để Việt Nam hoàn thiện bộ chỉ tiêu quốc gia.

4.2. Chương 2: Thực trạng xây dựng và thực hiện các mục tiêu, chỉ tiêu về lao động, tiền lương (2011-2015)

Trong giai đoạn này, công tác quản lý nhà nước dựa trên hệ thống văn bản pháp lý chặt chẽ như Bộ luật Lao động, Luật Thống kê và các Nghị định quy định chức năng nhiệm vụ của ngành. Hệ thống chỉ tiêu đã đề cập đến phần lớn các lĩnh vực quản lý về lao động và bước đầu phản ánh được chất lượng hoạt động trong cơ chế thị trường, như các chỉ tiêu về việc làm mới và chuyển dịch cơ cấu lao động.

Tuy nhiên, thực trạng cho thấy nhiều bất cập:

Hệ thống thông tin: Các cuộc điều tra về lao động, tiền lương và nhu cầu sử dụng lao động trong các loại hình doanh nghiệp đã được thực hiện hàng năm từ 2008 nhưng vẫn tập trung chủ yếu vào khu vực chính thức, mẫu khảo sát còn nhỏ.

Chỉ tiêu tiền lương: Việc theo dõi thu nhập bình quân mới chỉ áp dụng hiệu quả cho lao động làm công hưởng lương trong khu vực chính thức, thiếu thông tin về khu vực phi chính thức.

Công tác báo cáo: Quy trình thu thập thông tin từ cấp xã, huyện lên tỉnh và trung ương vẫn còn chồng chéo. Hệ thống báo cáo định kỳ theo Thông tư 11/2015/TT-BLĐTBXH đôi khi gặp tình trạng "tam sao thất bản" do phải thực hiện thủ công cho nhiều cục, vụ khác nhau.

Sự thiếu hụt: Hệ thống chỉ tiêu hiện có chưa phản ánh toàn diện các lĩnh vực như quan hệ lao động (thoả ước lao động tập thể, tranh chấp lao động) và an toàn vệ sinh lao động.

4.3. Chương 3: Khuyến nghị sử dụng hệ thống chỉ tiêu trong giai đoạn 2016-2020

Trên cơ sở phân tích thực trạng, đề tài đề xuất mục tiêu tổng quát là tăng cường hiệu quả quản lý nhà nước về lao động và xã hội, đảm bảo điều tiết thị trường đúng hướng. Các giải pháp trọng tâm bao gồm:

Hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu về tiền lương và quan hệ lao động: Bổ sung các chỉ tiêu mới như tỷ lệ doanh nghiệp có nội quy lao động, thang bảng lương, thỏa ước lao động tập thể và chỉ tiêu về đình công (nguyên nhân, thời gian, loại hình doanh nghiệp).

Nâng cao chất lượng thống kê doanh nghiệp: Cần điều chỉnh chỉ tiêu "Tiền lương bình quân tháng" phân tổ theo loại hình kinh tế, nhóm ngành, nghề nghiệp và trình độ chuyên môn để phục vụ tốt hơn công tác quản lý của Vụ Lao động - Tiền lương.

Hiện đại hóa hệ thống thông tin: Xây dựng mạng thông tin thị trường lao động kết nối từ trung ương đến địa phương, tăng cường chia sẻ thông tin giữa các bộ ngành và ứng dụng phần mềm trong báo cáo thống kê để tiết kiệm kinh phí và đảm bảo tính kịp thời.

Nâng cao năng lực giám sát: Thể chế hóa các chính sách về xây dựng và thu thập chỉ tiêu, xây dựng tài liệu kỹ thuật hướng dẫn áp dụng thống nhất trong toàn ngành.

Thành viên đề tài:

Các cán bộ chuyên môn của các Vụ, Cục thuộc Bộ LĐ-TB&XH (Vụ Lao động - Tiền lương, Cục Việc làm, Vụ Kế hoạch - Tài chính...).

Thành viên đề tài:

Các cán bộ chuyên môn của các Vụ, Cục thuộc Bộ LĐ-TB&XH (Vụ Lao động - Tiền lương, Cục Việc làm, Vụ Kế hoạch - Tài chính...).

Từ khóa: Quản lý nhà nước; Lao động; Tiền lương; Doanh nghiệp; Chỉ tiêu thống kê; Thị trường lao động.