Cơ sở lý luận và thực tiễn đào tạo nguồn nhân lực sau đại học về an sinh xã hội

Chủ nhiệm: PGS.TS. Nguyễn Thị Thuận

Năm đăng ký: 2014

Năm nghiệm thu: 2015

Tóm tắt:

1. Tính cấp thiết của đề tài

Kể từ khi thực hiện chính sách đổi mới, chuyển sang nền kinh tế thị trường định hướng Xã hội Chủ nghĩa, nền kinh tế Việt Nam luôn đạt tốc độ tăng trưởng cao. Thành tựu đó cho phép nước ta có thêm nhiều nguồn lực thực hiện và mở rộng hệ thống chính sách An sinh Xã hội (ASXH).

Nhiều cơ quan, đơn vị được huy động thực hiện ASXH theo chức năng, nhiệm vụ được giao, tiêu biểu là Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội (LĐTB&XH), Ủy ban Dân tộc và Miền núi, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, các cơ quan đoàn thể, tổ chức chính trị - xã hội, các cơ sở đào tạo, các viện nghiên cứu ASXH, các tổ chức cung cấp dịch vụ ASXH và các tổ chức phi chính phủ trong nước, quốc tế v.v… Điều này dẫn đến nhu cầu sử dụng đội ngũ nhân lực được đào tạo bài bản về ASXH tăng cao.

Tuy nhiên, hiện tại chưa có cơ sở đào tạo nào tại Việt Nam có ngành ASXH, kể cả bậc cử nhân và sau đại học, mà chỉ đưa một số môn học/nội dung ASXH vào chương trình đào tạo thuộc ngành xã hội học, công tác xã hội hay quản lý xã hội.

Thông qua rà soát chương trình đào tạo của một số cơ sở đào tạo có liên quan đến ASXH cho thấy, những kiến thức được đưa vào giảng dạy chủ yếu là những lý luận cơ sở. Ví dụ như:

Khoa Công tác Xã hội - Trường Đại học Lao động – Xã hội xây dựng 03 môn học thuộc ngành ASXH là (1) nhập môn ASXH, (2) Trợ giúp Xã hội (ASXH 2), và Ưu đãi Xã hội (ASXH 3). Những kiến thức được đưa vào giảng dạy mới chỉ dừng lại ở giới thiệu khái quát lịch sử hình thành và phát triển của ASXH, một số khái niệm cơ bản của ASXH, một số chính sách ASXH và chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan hữu quan.

Khoa Khoa học Quản lý – Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn cũng mới chỉ xây dựng nội dung kiến thức ở trình độ nhập môn trong các môn học thuộc ngành ASXH như: ASXH, Giảm nghèo, Phúc lợi Xã hội…

Ngành Công tác Xã hội, Khoa Xã hội học – Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn chủ yếu lồng ghép một số nội dung ASXH vào trong các môn học của Khoa như: ASXH và công tác xã hội, Công tác xã hội với Người cao tuổi, Công tác xã hội với Người khuyết tật …

Khoa Bảo hiểm - Trường Đại học Kinh tế Quốc dânchỉ thực hiện đào tạo một nội dung của ASXH ở chương trình sau đại học.

Vì vậy, việc đào tạo ASXH ở bậc đại học và sau đại học chưa đáp ứng nhu cầu nhân lực chất lượng cao về ASXH.

Đây được coi là nguyên nhân dẫn đến tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng nhân lực chất lượng cao về ASXH làm hạn chế khả năng xây dựng, hoạch định, triển khai thực hiện các chính sách ASXH trong quản lý nhà nước, cung cấp dịch vụ an sinh cho người dân ở các cấp từ TW đến địa phương. Nhiều hoạt động trong lĩnh vực ASXH ở Việt Nam hiện nay buộc phải sử dụng đội ngũ cán bộ chưa được đào tạo bài bản về ASXH hoặc được đào tạo ở nhiều ngành khác nhau như: công tác xã hội, xã hội học, tâm lý học …

Ngành ASXH là một ngành rộng bao trùm nhiều ngành cụ thể như: công tác xã hội, bảo hiểm xã hội… Vì vậy, mặc dù hiện nay ở nước ta chưa có đào tạo bậc đại học về ngành ASXH nhưng vẫn cần thiết phải đào tạo ngành ASXH sau đại học để cung cấp nguồn nhân lực trình độ cao cho những cán bộ hiện nay đang công tác ở các lĩnh vực thuộc ASXH.

Do đó, việc nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn để đào tạo nguồn nhân lực sau đại học về ASXH là hết sức cần thiết.

2. Mục tiêu nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu một số mục tiêu chủ yếu sau:

(1) Đưa ra cơ sở lý luận và thực tiễn đào tạo nguồn nhân lực sau đại học về ASXH;

(2) Đề xuất chương trình khung và một số giải pháp thực hiện đào tạo NNL sau đại học về ASXH ở Việt Nam.

3. Kết cấu của đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục, đề tài được kết cấu 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận đào tạo nguồn nhân lực sau đại học về an sinh xã hội.

Chương 2: Thực trạng nguồn nhân lực sau đại học về an sinh xã hội tại Việt Nam.

Chương 3: Một số giải pháp đào tạo nguồn nhân lực sau đại học về an sinh xã hội ở Việt Nam trong giai đoạn tới.

4. Nội dung chính của đề tài

4.1. Chương 1 - Cơ sở lý luận đào tạo nguồn nhân lực sau đại học về an sinh xã hội

Hệ thống hóa cơ sở lý luận về đào tạo nguồn nhân lực sau đại học về an sinh xã hội. Đề tài làm rõ các khái niệm cơ bản về an sinh xã hội (ASXH) trên cơ sở tổng hợp các cách tiếp cận của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), Ngân hàng Thế giới (WB), Hiệp hội ASXH Thế giới và Nghị quyết số 15-NQ/T.Ư của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XI); khái niệm về đào tạo sau đại học (thạc sĩ, tiến sĩ, bồi dưỡng sau đại học) và khái niệm đào tạo sau đại học chuyên ngành ASXH.

Trên cơ sở phân tích quá trình phát triển nhận thức về ASXH, vai trò của nguồn nhân lực trình độ sau đại học và tính tất yếu khách quan của việc đào tạo, đề tài khẳng định sự cần thiết phải đào tạo trình độ sau đại học về ASXH ở Việt Nam. Chương 1 cũng phân tích nội dung và cấu trúc chương trình đào tạo sau đại học theo định hướng nghiên cứu và định hướng ứng dụng, cùng các nhân tố tác động đến đào tạo sau đại học, gồm: điều kiện mở mã ngành đào tạo, đội ngũ giảng viên, điều kiện cơ sở vật chất và quá trình tổ chức đào tạo của cơ sở giáo dục.

Đặc biệt, đề tài nghiên cứu kinh nghiệm đào tạo sau đại học về ASXH của bốn quốc gia là Cộng hòa Liên bang Đức, Cộng hòa Pháp, Hàn Quốc và Hoa Kỳ về tiêu chuẩn lựa chọn đầu vào/đầu ra và thiết kế chương trình đào tạo (theo module/tín chỉ, chuyên sâu hóa, coi trọng phương pháp nghiên cứu và tiêu chuẩn khoa học), từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm có giá trị tham khảo cho Việt Nam, như: áp dụng tiêu chuẩn đầu vào linh hoạt, không bắt buộc bằng cấp đúng chuyên ngành; công nhận kết quả học tập giữa các cơ sở đào tạo; thiết kế chương trình linh hoạt, cập nhật theo kết quả nghiên cứu của giảng viên; coi trọng phương pháp nghiên cứu cho học viên hệ nghiên cứu; và áp dụng nghiêm các tiêu chuẩn khoa học, không chấp nhận đạo văn.

4.2. Chương 2 - Thực trạng nguồn nhân lực sau đại học về an sinh xã hội tại Việt Nam

Chương 2 đánh giá thực trạng nguồn nhân lực sau đại học về an sinh xã hội tại Việt Nam. Đề tài khái quát hệ thống ASXH Việt Nam theo Chiến lược phát triển ASXH giai đoạn 2011-2020, gồm 4 hợp phần: chính sách thị trường lao động, bảo hiểm xã hội (kể cả bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp), trợ giúp xã hội và dịch vụ xã hội cơ bản; đồng thời chỉ ra những thành tựu (tỷ lệ thất nghiệp giảm xuống dưới 4%, tỷ lệ nghèo giảm còn 8% năm 2013, trên 53,1 triệu người tham gia bảo hiểm y tế...) cũng như những hạn chế của hệ thống chính sách hiện còn phân tán, chồng chéo, hiệu quả chưa cao.

Qua khảo sát 325 cán bộ và 73 sinh viên đang làm việc, học tập trong lĩnh vực lao động xã hội, đề tài chỉ ra: ngành Lao động – Thương binh và Xã hội hiện có 320 trung tâm điều dưỡng và bảo trợ xã hội với khoảng 2.000 cán bộ, chăm sóc cho 47.609 đối tượng; tỷ lệ cán bộ có trình độ đại học khá cao (61,2%) nhưng chỉ khoảng 25,9% có chuyên môn liên quan trực tiếp đến ASXH (công tác xã hội, xã hội học, tâm lý học). Kết quả khảo sát 7 cơ sở đào tạo có giảng dạy nội dung liên quan đến ASXH (Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội, Đại học Lao động – Xã hội, Sư phạm Hà Nội, Vinh, Đồng Tháp, Đà Lạt, Huế) cho thấy chưa cơ sở nào mở ngành đào tạo sau đại học chuyên ngành ASXH, chưa có khoa ASXH riêng, đội ngũ giảng viên có bằng cấp đúng chuyên ngành rất hạn chế và hệ thống giáo trình còn thiếu.

Đề tài cũng khảo sát nhu cầu về nội dung chương trình mong muốn được đào tạo theo 8 nhóm kiến thức (phân tích và hoạch định chính sách, phương pháp nghiên cứu, quản trị tổ chức cung cấp dịch vụ xã hội, quản lý trường hợp, thực hành, hành vi con người và môi trường xã hội, xây dựng và lượng giá dự án, các nhóm đối tượng đặc thù), trong đó hầu hết các nội dung đều nhận được tỷ lệ mong muốn được học rất cao (từ trên 83% đến trên 95%); đồng thời phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến việc đào tạo như kinh phí, thời gian và chế độ khuyến khích sau đào tạo. Trên cơ sở đó, chương 2 đánh giá chung những kết quả đạt được (quy mô cơ sở và nguồn nhân lực ASXH ngày càng phát triển, trình độ cán bộ không ngừng được nâng cao, nhiều trường đại học đã tham gia đào tạo các nội dung liên quan) cùng những tồn tại và nguyên nhân, nổi bật là: chưa có mã ngành đào tạo ASXH, đội ngũ giảng viên trình độ tiến sĩ, thạc sĩ đúng chuyên ngành còn rất hạn chế và hệ thống giáo trình chuyên sâu về ASXH còn rất ít.

4.3. Chương 3 - Một số giải pháp đào tạo nguồn nhân lực sau đại học về an sinh xã hội ở Việt Nam trong giai đoạn tới

Trên cơ sở khảo sát 325 cán bộ tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, đề tài xác định 87,4% số người được hỏi có nhu cầu được đào tạo sau đại học về ASXH (trong đó 91,5% có nhu cầu học thạc sĩ và 8,5% có nhu cầu học tiến sĩ); nhu cầu này tập trung cao hơn ở nhóm 31-45 tuổi, nhóm lãnh đạo/quản lý và nhóm có thâm niên công tác dưới 1 năm, với động lực chủ yếu (90,5%) xuất phát từ chính nhu cầu giải quyết công việc tốt hơn của cá nhân.

Đề tài đưa ra ba quan điểm đào tạo: gắn đào tạo với nhu cầu của thị trường và xã hội; xây dựng chương trình đào tạo theo hướng hiện đại, có tính liên thông dọc và liên thông ngang với các chương trình đào tạo khác; và đào tạo phải mang tính hội nhập quốc tế trên cơ sở tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm của các nước (Đức, Pháp, Hàn Quốc, Mỹ) phù hợp với đặc thù Việt Nam. Trên các căn cứ đó, đề tài xây dựng chương trình khung đào tạo thạc sĩ ASXH áp dụng thí điểm tại Trường Đại học Lao động – Xã hội, gồm: tổ chức tuyển sinh (2 lần/năm, 30-40 học viên/lớp tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh), đối tượng tuyển sinh, môn thi tuyển đầu vào và các môn học chuyển đổi đối với học viên ngoài chuyên ngành khoa học xã hội (chi tiết tại Phụ lục số 1).

Đề tài đề xuất bốn nhóm giải pháp chủ yếu: (i) giải pháp về nội dung và chương trình đào tạo, trong đó chia các hợp phần của hệ thống ASXH Việt Nam thành các nhóm chuyên đề theo lĩnh vực hoặc theo vòng đời, thiết kế chương trình tín chỉ linh hoạt, ưu tiên các chuyên đề tự chọn; (ii) giải pháp huy động nguồn lực, gồm phát triển đội ngũ giảng viên (chuẩn hóa trình độ tiến sĩ, tận dụng học bổng đào tạo nước ngoài), phát triển hệ thống giáo trình, tài liệu (gắn với Đề án 32 về phát triển nghề công tác xã hội) và phát huy tiềm năng của các trường, viện nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn; (iii) giải pháp về cơ chế, chính sách, như cho phép người học dùng kết quả đấu thầu đề tài khoa học hoặc đề tài nhánh thay cho luận văn, luận án; xây dựng cơ chế liên kết đào tạo trong nước và quốc tế; cơ chế linh hoạt cho phép mở mã ngành đào tạo mới; (iv) điều kiện và lộ trình thực hiện liên quan đến mã ngành, chương trình đào tạo và đội ngũ giảng viên theo quy định hiện hành (chi tiết tại Phụ lục số 2).

Thành viên đề tài:

TS. Lương Xuân Dương; TS. Nguyễn Trung Hải; ThS. Nguyễn Trung Hải; ThS. Phạm Hồng Trang; TS. Hoàng Bích Hồng; ThS. Đào Thị Kim Lân; TS. Nguyễn Thanh Huyền; ThS. Khuất Thị Thu Hiền; ThS. Lê Thị Thủy; ThS. Đặng Quang Trung (đều công tác tại Trường Đại học Lao động – Xã hội).

Từ khóa: An sinh xã hội Đào tạo sau đại học Nguồn nhân lực Nguồn nhân lực sau đại học Chương trình đào tạo thạc sĩ Việt Nam