Các giải pháp lao động việc làm và an sinh xã hội nhằm tận dụng lợi thế cơ cấu dân số vàng và thích ứng với già hóa dân số

Chủ nhiệm: TS. Trịnh Thu Nga

Năm đăng ký: 2020

Năm nghiệm thu: 2021

Tóm tắt:

1. Tính cấp thiết của đề tài

Việt Nam cũng giống như nhiều nước ở khu vực Châu Á -Thái Bình Dương, đang ở trong giai đoạn cơ cấu “dân số vàng”, đồng thời cũng đang trong quá trình già hóa dân số. Theo dự báo của Tổng cục Thống kê (TCTK) và Quỹ dân số Liên hợp quốc (UNFPA), cơ hội dân số vàng của Việt Nam kéo dài khoảng 33 năm, bắt đầu từ 2009 và sẽ kết thúc vào năm 2039, nghĩa là chỉ còn khoảng 17 năm nữa. Thời gian quá độ từ già hóa dân số sang dân số già của Việt Nam khoảng 26 năm, từ năm 2011 đến năm 2036, như vậy, chỉ còn khoảng 14 năm nữa Việt Nam sẽ chính thức bước vào thời kỳ dân số già. Trong bối cảnh đó, áp lực đào tạo, chăm lo việc làm, ASXH (ASXH) đang là bài toán nan giải cho việc tận dụng cơ hội “vàng” ở Việt Nam hiện nay. Đồng thời, già hoá dân số nhanh cũng đặt ra thách thức lớn cho Việt Nam với các nguy cơ suy giảm, thiếu hụt lực lượng lao động (LLLĐ) trong tương lai cũng như suy giảm năng suất lao động; đồng thời đặt ra những thách thức lớn đối với hệ thống ASXH và giải quyết các nhu cầu chăm sóc ngày càng tăng cho NCT.

Theo Ngân hàng Thế giới, tốc độ già hoá của Việt Nam hiện nằm trong nhóm đang già hóa nhanh nhất thế giới, nhưng nó lại diễn ra trong bối cảnh mức thu nhập thấp hơn nhiều các nước cũng già hoá khác. Những điều này có thể dẫn đến gánh nặng “chưa giàu đã già” ở Việt Nam nếu như chúng ta không tận dụng tốt cơ hội “dân số vàng” cho phát triển kinh tế-xã hội (chỉ xuất hiện duy nhất 1 lần đối với mỗi quốc gia) và có các biện pháp thích ứng hiệu quả nhất đối với vấn đề già hóa dân số. Theo đó, việc thành công trong tận dụng được cơ hội dân số vàng và thích ứng với già hóa dân số phụ thuộc vào sự vận hành của thể chế, sự điều hành của nền kinh tế vĩ mô và đặc biệt là các chính sách về giáo dục-đào tạo, chính sách lao động, việc làm và ASXH.

Nhận thức được tầm quan trọng công tác dân số và tác động của chuyển đổi nhân khẩu học đến phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam, Đảng đã ban hành Nghị quyết số 21/NQ-TW ngày 25/10/2017 về công tác dân số trong tình hình mới với mục tiêu quan trọng là “tận dụng hiệu quả cơ cấu dân số vàng và thích ứng với già hóa dân số”. Để thực hiện Nghị quyết và Chương trình Nghị sự 2030 về Phát triển Bền vững của Liên Hợp Quốc (UNDP), đã đến lúc cần phải có tổng kết, đánh giá thực trạng để làm rõ những ưu điểm, hạn chế và bất cập trong các biện pháp, chính sách lao động, việc làm và ASXH trong bối cảnh cơ cấu dân số vàng và già hóa dân số nhanh ở Việt Nam trong thời gian qua, cũng như các tác động tiềm năng của bối cảnh mới, đặc biệt là già hóa dân số nhanh và đề xuất các giải pháp lao động, việc làm và ASXH nhằm phát huy lợi thế của cơ cấu dân số vàng và thích ứng với già hóa dân số cho giai đoạn tới. Tuy nhiên, cho đến nay, còn thiếu các nghiên cứu chuyên sâu như vậy cả ở bình diện quốc tế và Việt Nam.

Với những lý do trên, đề tài “Các giải pháp lao động việc làm và ASXH nhằm tận dụng lợi thế cơ cấu dân số vàng và thích ứng với già hóa dân số” mang tính cấp thiết và có ý nghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn.

2. Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu chung:

Trên cơ sở hệ thống hóa cơ sở lý luận, thực tiễn và đánh giá thực trạng tình hình thực hiện các biện pháp, chính sách lao động, việc làm và ASXH nhằm phát huy lợi thế cơ cấu dân số vàng và thích ứng với già hóa dân số trong thời gian qua, đề xuất được giải pháp lao động, việc làm và ASXH nhằm phát huy lợi thế cơ cấu dân số vàng và thích ứng với già hóa dân số nhanh ở Việt Nam trong giai đoạn tới.

Mục tiêu cụ thể:

- Hệ thống hóa cơ sở lý luận về phát huy lợi thế cơ cấu dân số vàng và thích ứng với già hóa dân số và các biện pháp, chính sách lao động, việc làm và ASXH nhằm phát huy lợi thế cơ cấu dân số vàng và thích ứng với già hóa dân số; Bài học từ kinh nghiệm quốc tế về các giải pháp lao động, việc làm và ASXH nhằm phát huy lợi thế cơ cấu dân số vàng và thích ứng với già hóa dân số;

- Đánh giá thực trạng tình hình ban hành và thực hiện các biện pháp, chính sách lao động, việc làm và ASXH nhằm phát huy lợi thế cơ cấu dân số vàng và thích ứng với già hóa dân số ở Việt Nam trong giai đoạn 2011-2021; kết quả phát huy lợi thế cơ cấu dân số vàng và thích ứng với già hóa dân số ở Việt Nam trong giai đoạn 2011-2021

- Đề xuất giải pháp lao động, việc làm và ASXH nhằm phát huy lợi thế cơ cấu dân số vàng và thích ứng với già hóa dân số trong giai đoạn 2021-2030.

3. Kết cấu của đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, Báo cáo tổng hợp của Đề tài gồm 3 chương:

Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn về giải pháp lao động, việc làm và an sinh xã hội nhằm phát huy lợi thế cơ cấu dân số vàng và thích ứng với già hóa dân số

Chương 2. Thực trạng các giải pháp, chính sách lao động việc làm và an sinh xã hội nhằm phát huy lợi thế cơ cấu dân số vàng và thích ứng với già hóa dân số ở việt giam giai đoạn 2011-2021

Chương 3. Các giải pháp lao động việc làm và an sinh xã hội nhằm phát huy lợi thế cơ cấu dân số vàng và thích ứng với già hóa dân số trong giai đoạn 2021-2030

4. Nội dung chính của đề tài

Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn về giải pháp lao động, việc làm và an sinh xã hội nhằm phát huy lợi thế cơ cấu dân số vàng và thích ứng với già hóa dân số. Nội dung chương này tập trung làm rõ các khái niệm và nội hàm cốt lõi như chuyển đổi nhân khẩu học, tỷ số phụ thuộc, cơ cấu dân số vàng và già hóa dân số. Chuyển đổi nhân khẩu học tác động mạnh đến phân bổ nguồn lực, tiêu dùng và tăng trưởng kinh tế thông qua 4 giai đoạn biến đổi cơ cấu tuổi. Cơ cấu dân số vàng được xác định khi tỷ số phụ thuộc chung nhỏ hơn 50%, mang lại nguồn lao động dồi dào nhưng đòi hỏi phải giải quyết bài toán chất lượng nhân lực; trong khi già hóa dân số là xu hướng tất yếu của phát triển nhưng đặt ra nguy cơ thiếu hụt lao động, suy giảm năng suất và tạo áp lực nặng nề lên hệ thống an sinh xã hội. Khung lý luận chỉ ra giải pháp phát huy cơ cấu dân số vàng cần được xem xét ở ba cấp độ là mức độ sẵn sàng tham gia lực lượng lao động, mức độ toàn dụng nhân lực và mức độ sử dụng hiệu quả nguồn nhân lực. Đối với thích ứng già hóa dân số, chính sách cần giải quyết hai khía cạnh là ứng phó nguy cơ thiếu hụt lao động tương lai và đáp ứng nhu cầu an sinh xã hội tăng cao của người cao tuổi. Bên cạnh đó, chương này tổng hợp kinh nghiệm từ một số quốc gia và rút ra bài học cho Việt Nam về việc lồng ghép vấn đề già hóa vào các chương trình nghị sự, linh hoạt thị trường lao động, thúc đẩy học tập suốt đời và cải cách hệ thống hưu trí đa tầng bền vững.

Chương 2. Thực trạng các giải pháp, chính sách lao động việc làm và an sinh xã hội nhằm phát huy lợi thế cơ cấu dân số vàng và thích ứng với già hóa dân số ở việt giam giai đoạn 2011-2021. Chương này đánh giá sâu sắc thực trạng chuyển đổi nhân khẩu học của Việt Nam với xu hướng tăng nhanh số lượng người cao tuổi và sự chuyển dịch về trình độ, vị thế việc làm của lực lượng lao động. Trong giai đoạn 2011-2021, Việt Nam đã thực thi nhiều giải pháp phát huy lợi thế dân số vàng thông qua nâng cao chất lượng giáo dục nghề nghiệp, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu lao động từ nông nghiệp sang công nghiệp - dịch vụ và hỗ trợ thị trường lao động chính thức. Về thích ứng già hóa, các chính sách từng bước mở rộng độ bao phủ bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và phát triển hệ thống trợ giúp xã hội, chăm sóc sức khỏe người cao tuổi. Dựa trên kết quả khảo sát thực địa tại Hà Nội, Thanh Hóa và Sơn La, báo cáo làm rõ nhu cầu việc làm đa dạng của các nhóm tuổi trung niên, cao tuổi cũng như các mong muốn bức thiết về an ninh thu nhập, chăm sóc dài hạn trong cộng đồng và trung tâm bảo trợ. Đánh giá chung cho thấy, dù đạt được nhiều thành tựu lớn về tỷ lệ việc làm và lưới an sinh xã hội, hệ thống chính sách vẫn tồn tại những hạn chế như tỷ lệ lao động phi chính thức cao, chất lượng nhân lực chưa đáp ứng yêu cầu công nghệ mới, hệ thống an sinh còn tản mát, chưa có sự kết nối chặt chẽ và nguồn lực thực hiện còn hạn chế.

Chương 3. Các giải pháp lao động việc làm và an sinh xã hội nhằm phát huy lợi thế cơ cấu dân số vàng và thích ứng với già hóa dân số trong giai đoạn 2021-2030. Nội dung chương cuối đề xuất một hệ thống giải pháp mang tính chiến lược dựa trên bối cảnh kinh tế - xã hội và xu hướng nhân khẩu học của Việt Nam giai đoạn 2021-2030. Trên cơ sở các quan điểm, định hướng phát triển bền vững, nhóm giải pháp chung nhấn mạnh việc tận dụng triệt để cơ hội dân số vàng đồng thời chủ động chuẩn bị cho thời kỳ hậu dân số vàng. Các giải pháp cụ thể tập trung vào việc phát triển việc làm năng suất, chất lượng cao, chú trọng phân bổ và sử dụng hợp lý lực lượng lao động thông qua đào tạo lại và đào tạo chuyển đổi nghề nghiệp cho lao động trung niên, cao tuổi. Hệ thống an sinh xã hội cần được nâng cao năng lực thông qua việc xây dựng mô hình tích hợp, đa tầng nhằm thích ứng với tốc độ già hóa nhanh. Đồng thời, đề tài đề xuất tăng cường dịch vụ chăm sóc sức khỏe toàn diện, phát triển hệ thống chăm sóc xã hội dài hạn có sự lồng ghép y tế, mở rộng xã hội hóa công - tư (PPP), tạo dựng môi trường sống thân thiện với người cao tuổi và thúc đẩy hợp tác quốc tế sâu rộng trong lĩnh vực nhân lực và an sinh xã hội.

Thành viên đề tài:

Ths. Nguyễn Hải Ninh, Viện Khoa học Lao động và Xã hội Ths. Trần Thị Ngọc Anh, Viện Khoa học Lao động và Xã hội Ths. Nguyễn Thị Hồng Hạnh, Viện Khoa học Lao động và Xã hội Ths. Lê Thu Huyền, Viện Khoa học Lao động và Xã hội Ths. Trịnh Hoàng Hiếu, Viện Khoa học Lao động và Xã hội Ths. Lê Hải Anh, BHXH Việt Nam Ths. Vũ Hồng Phong, Cục Việc làm Ths. Hà Duy Tâm, Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch

Từ khóa: Lao động Việc làm An sinh xã hội Cơ cấu dân số Dân số vàng Già hóa dân số