Xây dựng bộ tiêu chí đánh giá chất lượng quản lý trường hợp đối với trẻ em cần sự bảo vệ

Chủ nhiệm: TS. Lê Thị Nhung

Năm đăng ký: 2022

Năm nghiệm thu: 2023

Tóm tắt:

1. Tính cấp thiết của đề tài

Đầu tư vào trẻ em được chứng minh là loại hình đầu tư hiệu quả nhất nhằm đảm bảo sự tăng trưởng kinh tế và phát triển xã hội bền vững. Tuy nhiên, tại Việt Nam, trẻ em hiện vẫn là nhóm đối tượng dễ bị tổn thương và chịu nhiều tác động tiêu cực từ sự phát triển kinh tế - xã hội. Các số liệu thống kê cho thấy áp lực rất lớn lên hệ thống an sinh xã hội với hơn 1,7 triệu trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, hàng nghìn ca bị xâm hại, bạo lực, lao động trẻ em, cùng hàng triệu cuộc gọi cần tư vấn, can thiệp khẩn cấp gửi đến Tổng đài Quốc gia Bảo vệ Trẻ em 111. Trong bối cảnh đó, quản lý trường hợp đã và đang dần được quy chuẩn hóa như một nghiệp vụ then chốt trong cung cấp dịch vụ công tác xã hội tại Việt Nam. Dù hệ thống cơ sở và đội ngũ cán bộ bảo vệ trẻ em đã được hình thành từ trung ương đến địa phương, mạng lưới này vẫn bộc lộ hạn chế về số lượng, yếu về chất lượng, với tỷ lệ lớn cán bộ kiêm nhiệm chưa qua đào tạo bài bản. Đặc biệt, hiện nay vẫn chưa có một bộ tiêu chí đồng bộ để đánh giá chất lượng hoạt động quản lý trường hợp tại các cơ sở, gây khó khăn cho việc tự kiểm soát, đo lường hiệu quả cũng như đồng bộ hóa dữ liệu định hướng chuyển đổi số.

2. Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu chung:

Đề xuất bộ tiêu chí đánh giá chất lượng quản lý trường hợp đối với trẻ em cần sự bảo vệ góp phần thực hiện quyền trẻ em.

Mục tiêu cụ thể:

Đề tài xác định mục tiêu chung là đề xuất bộ tiêu chí đánh giá chất lượng quản lý trường hợp đối với trẻ em cần sự bảo vệ, góp phần thực hiện hiệu quả quyền trẻ em. Để đạt được mục tiêu này, các mục tiêu cụ thể được triển khai bao gồm: hệ thống hóa cơ sở lý luận về trẻ em cần sự bảo vệ và chất lượng quản lý trường hợp; đánh giá toàn diện thực trạng thực hiện và thực trạng đánh giá chất lượng quản lý trường hợp hiện nay tại các đơn vị; và cuối cùng là đề xuất xây dựng bộ tiêu chí, hướng dẫn thực hiện cùng lộ trình, điều kiện áp dụng vào thực tế.

3. Kết cấu của đề tài

Ngoài phần mở đầu và kết luận, đề tài gồm 4 chương, cụ thể như sau:

Chương 1. Cơ sở lý luận về chất lượng quản lý trường hợp và bộ tiêu chí đánh giá chất lượng quản lý trường hợp đối với trẻ em cần sự bảo vệ

Chương 2. Thực trạng chất lượng quản lý trường hợp với trẻ em cần sự bảo vệ

Chương 3. Thực trạng đánh giá chất lượng quản lý trường hợp với trẻ em cần sự bảo vệ và các yếu tố ảnh hưởng

Chương 4. Đề xuất bộ tiêu chí đánh giá chất lượng quản lý trường hợp với trẻ em cần sự bảo vệ và giải pháp, điều kiện áp dụng

4. Nội dung chính của đề tài

Nền tảng lý luận của đề tài trước hết được xây dựng dựa trên việc làm rõ khái niệm trẻ em cần sự bảo vệ. Theo đó, nhóm tác giả tiếp cận toàn diện khi định nghĩa trẻ em cần sự bảo vệ bao gồm: trẻ em đang bị đe dọa hoặc bị tổn thương nghiêm trọng đến tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm; trẻ có nguy cơ bị tổn thương do môi trường chăm sóc hoặc do chính bản thân gây ra; và trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt có đa nhu cầu chăm sóc, trợ giúp. Để đảm bảo sự phát triển toàn diện, các nhóm nhu cầu cơ bản của trẻ như thể chất, tâm lý, cảm xúc, nhận thức, xã hội và đạo đức cần được ưu tiên đáp ứng. Riêng đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, các nhu cầu về an toàn thể chất, chăm sóc tinh thần (can thiệp sang chấn), học tập, gắn kết gia đình và hỗ trợ chính sách pháp lý càng trở nên đặc thù và bức thiết. Song song đó, báo cáo định nghĩa quản lý trường hợp là một quá trình hợp tác chuyên môn, tổ chức thu thập thông tin để đánh giá, lập kế hoạch, can thiệp, kết nối dịch vụ, giám sát và lượng giá nhằm giúp đối tượng phục hồi chức năng xã hội. Khi áp dụng vào lĩnh vực bảo vệ trẻ em, quy trình này được vận hành linh hoạt qua các nhiệm vụ cốt lõi, bao gồm: tiếp nhận và xử lý thông tin; đánh giá sơ bộ và trợ giúp khẩn cấp; thu thập thông tin bổ sung và đánh giá toàn diện; xây dựng kế hoạch; thực hiện kế hoạch (tư vấn, trị liệu hoặc chuyển gửi); lượng giá; kết thúc quản lý ca và theo dõi sau ca. Tiến trình này đòi hỏi phải tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc chuyên môn như bảo đảm mối quan hệ chuyên nghiệp - thân thiện giữa nhân viên xã hội với trẻ và gia đình, đồng thời phát huy điểm mạnh và sự tham gia tích cực của chính thân chủ. Qua nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế từ các tổ chức lớn như NASW, CMSA, UNICEF và Save the Children, đề tài rút ra bài học cho Việt Nam về việc cần thiết phải xây dựng một bộ tiêu chuẩn đánh giá chất lượng vừa bảo đảm tính toàn diện, vừa được cụ thể hóa bằng các chỉ báo tác nghiệp chi tiết, phù hợp với bối cảnh đặc thù của địa phương.

Chương 2. Thực trạng chất lượng quản lý trường hợp với trẻ em cần sự bảo vệ

Thực trạng chất lượng quản lý trường hợp được phân tích dựa trên bối cảnh hệ thống văn bản pháp lý và dữ liệu khảo sát thực địa. Việt Nam đã có một hệ thống văn bản pháp luật tương đối định hình như Hiến pháp 2013, Luật Trẻ em 2016, Nghị định 56/2017/NĐ-CP và Thông tư 02/2020/TT-BLĐTBXH. Tuy nhiên, kết quả điều tra thực tế tại Thành phố Hồ Chí Minh chỉ ra sự phân hóa rõ rệt trong năng lực tác nghiệp và mức độ hài lòng của các bên. Về phía nhân viên quản lý trường hợp, mức độ thực hiện các bước trong tiến trình có xu hướng không đồng đều. Các nhiệm vụ mang tính sự vụ, hành chính như tiếp nhận thông tin được thực hiện khá tốt, nhưng các cấu phần chuyên sâu đòi hỏi kỹ thuật chuyên môn cao như đánh giá toàn diện, xây dựng kế hoạch can thiệp bài bản, lượng giá và đặc biệt là hoạt động giám sát, theo dõi sau khi đóng ca (vãng gia, thăm trường học) vẫn còn ở mức hạn chế và mang tính "thỉnh thoảng". Về phía trẻ em và người chăm sóc chính, mặc dù mức độ hài lòng chung đối với các dịch vụ trợ giúp cơ bản (như hỗ trợ tài chính, y tế) đạt kết quả tương đối khả quan, song họ vẫn thể hiện mong muốn được đáp ứng sâu hơn về các dịch vụ hỗ trợ tâm lý - xã hội chuyên sâu, hỗ trợ pháp lý và các giải pháp can thiệp mang tính bền vững dài hạn thay vì chỉ nhận trợ cấp nhất thời. Điều này phản chiếu một khoảng trống lớn về tính chuyên nghiệp và tính liên tục trong cung cấp dịch vụ bảo vệ trẻ em hiện nay.

Chương 3. Thực trạng đánh giá chất lượng quản lý trường hợp với trẻ em cần sự bảo vệ và các yếu tố ảnh hưởng

Công tác đánh giá chất lượng quản lý trường hợp tại các cơ quan quản lý nhà nước và các cơ sở trợ giúp xã hội hiện tại vẫn chưa được thực hiện một cách đồng bộ và chặt chẽ. Hoạt động kiểm soát chất lượng chủ yếu lồng ghép thông qua các báo cáo hành chính định kỳ, thanh tra, kiểm tra theo chức năng quản lý nhà nước chứ chưa có công cụ đo lường chuyên biệt. Tại cấp cơ sở, việc đánh giá tác nghiệp phần lớn phục vụ cho mục đích xếp loại thi đua khen thưởng của nhân viên hơn là để cải tiến chất lượng dịch vụ cho trẻ. Mặt được là đã hình thành được ý thức về quy trình ca và lưu trữ hồ sơ cơ bản, nhưng tồn tại lớn nhất là thiếu các tiêu chí, chỉ báo rõ ràng để người quản lý hoặc chính nhân viên tự kiểm soát chất lượng tác nghiệp. Báo cáo đã chỉ ra 03 nhóm yếu tố chính ảnh hưởng mạnh mẽ đến công tác đánh giá này:

Năng lực cán bộ: Phần lớn nhân sự làm công tác trẻ em ở cấp xã/phường là kiêm nhiệm, tỷ lệ luân chuyển cao, thiếu hụt nghiêm trọng người được đào tạo đúng chuyên ngành công tác xã hội, dẫn đến quá tải và hạn chế kỹ năng quản lý ca.

Các thành tố về đánh giá: Việc thiếu hụt một bộ công cụ chuẩn hóa, các biểu mẫu quá phức tạp hoặc chưa được thiết kế dựa trên bằng chứng thực nghiệm làm giảm hiệu quả kiểm soát.

Điều kiện tổ chức: Sự lỏng lẻo trong phối hợp liên ngành (y tế, giáo dục, công an, tư pháp), thiếu thốn nguồn lực tài chính ổn định và việc chưa ứng dụng triệt để phần mềm công nghệ thông tin trong lưu trữ hồ sơ đã trở thành rào cản lớn đối với việc nâng cao chất lượng quản lý trường hợp.

Chương 4. Đề xuất bộ tiêu chí đánh giá chất lượng quản lý trường hợp với trẻ em cần sự bảo vệ và giải pháp, điều kiện áp dụng

Trên cơ sở phân tích thực trạng và bối cảnh định hướng phát triển mạng lưới an sinh đến năm 2030, Chương 4 của đề tài tập trung đề xuất cấu trúc Bộ tiêu chí đánh giá chất lượng quản lý trường hợp và các giải pháp triển khai. Bộ tiêu chí đề xuất được xây dựng hướng tới mục đích chuẩn hóa quy trình, nâng cao tính chuyên nghiệp, và làm công cụ để các cơ sở tự cải thiện chất lượng dịch vụ. Nội dung bộ tiêu chí được thiết kế bám sát tiến trình tác nghiệp và được kiểm nghiệm qua các nhóm chỉ báo then chốt bao gồm: nhóm tiêu chí về cải thiện tình trạng của trẻ (đo lường mức độ phục hồi thể chất, tâm lý); nhóm tiêu chí đảm bảo nguyên tắc nghề nghiệp (bảo mật, tôn trọng, sự tham gia của trẻ); và nhóm tiêu chí thể hiện sự chuyên nghiệp trong tác nghiệp (từ tiếp nhận, đánh giá sâu, lập kế hoạch đến đóng ca).

Kết quả thử nghiệm thực tế tại các cơ sở trợ giúp xã hội ở Thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội cho thấy bộ tiêu chí có độ tương thích cao, giúp nhận diện rõ ràng năng lực của nhân viên và hiệu quả thực tế của các ca can thiệp. Để bộ tiêu chí này được áp dụng thành công trong giai đoạn tới, đề tài đưa ra hướng dẫn sử dụng cụ thể (kết hợp các hình thức tự đánh giá của nhân viên, đánh giá của lãnh đạo và phản hồi từ trẻ/gia đình) cùng các điều kiện áp dụng nghiêm ngặt. Các điều kiện này bao gồm: bổ sung hoàn thiện khung pháp lý quy định thuật ngữ và hướng dẫn chuẩn; tăng cường đào tạo, bồi dưỡng nâng cao năng lực chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp cho đội ngũ nhân viên xã hội; đảm bảo nguồn lực tài chính và hạ tầng tổ chức; và đặc biệt là đẩy mạnh chuyển đổi số thông qua việc tích hợp bộ tiêu chí vào phần mềm hệ thống thông tin quản lý trường hợp liên cơ sở nhằm tối ưu hóa việc lưu trữ, điều phối dịch vụ và bảo vệ trẻ em một cách toàn diện.

Thành viên đề tài:

ThS. Đặng Thị Kim Oanh ThS. Đặng Thị Thu Hương ThS. Trần Thị Kim Thanh PGS.TS. Bùi Thị Xuân Mai ThS. Nguyễn Đức Nam ThS. Nguyễn Quốc Giang ThS. Trần Hoàng Tuấn

Từ khóa: Bộ tiêu chí Chất lượng quản lý Tiêu chí đánh giá Đánh giá Chất lượng Trẻ em Quản lý