Nghiên cứu giải pháp nâng cao chất lượng chăm sóc thay thế bởi cá nhân, gia đình đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt

Chủ nhiệm: TS. Nguyễn Minh Tuấn

Năm đăng ký: 2022

Năm nghiệm thu: 2022

Tóm tắt:

1. Tính cấp thiết của đề tài
Kể từ khi phê chuẩn Công ước về quyền trẻ em của Liên hợp quốc (CRC) vào năm 1990, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội cũng như nỗ lực xây dựng, thực hiện luật pháp và chương trình hành động bảo đảm quyền, phúc lợi của trẻ em, đặc biệt là nhóm trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt. Theo số liệu thống kê của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, nước ta hiện có khoảng 1,5 triệu trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, bao gồm 170 nghìn trẻ mồ côi, bị bỏ rơi không nơi nương tựa và hơn 22 nghìn trẻ đang được nuôi dưỡng tập trung tại các cơ sở bảo trợ xã hội. Thực tiễn và kinh nghiệm quốc tế đều chứng minh rằng hình thức chăm sóc thay thế tại các cơ sở tập trung chỉ là biện pháp cuối cùng; trong khi đó, hình thức chăm sóc thay thế cho trẻ em tại gia đình, họ hàng hoặc các gia đình không có quan hệ ruột thịt nhưng có tình yêu thương là mô hình tốt nhất, bảo đảm tối đa nguyên tắc “Vì lợi ích tốt nhất cho trẻ em”. Sống trong môi trường gia đình và cộng đồng giúp các em phát triển toàn diện cả về thể chất lẫn tinh thần, được đáp ứng đầy đủ các nhu cầu vật chất, tinh thần cũng như hấp thụ các giá trị văn hóa đa dạng. Tuy nhiên, dịch vụ chăm sóc thay thế hiện nay tại Việt Nam vẫn bộc lộ nhiều hạn chế, như việc đánh giá người nhận nuôi tiềm năng mới chỉ chú trọng điều kiện kinh tế, vật chất và tiền án tiền sự mà chưa trang bị đầy đủ kiến thức, kỹ năng chăm sóc trẻ cũng như chưa xác định tốt sự tương thích giữa trẻ và gia đình thay thế. Bên cạnh đó, nhận thức của cộng đồng về mô hình này còn mới mẻ nên chưa mặn mà tham gia; đội ngũ cán bộ, cộng tác viên, nhân viên công tác xã hội tại cơ sở còn thiếu kiến thức, kỹ năng đánh giá, giám sát quá trình chăm sóc. Việc tiếp cận sớm các dịch vụ công tác xã hội để can thiệp tìm gia đình thay thế đóng vai trò quyết định đến hiệu quả bảo vệ trẻ em, nhưng không phải trường hợp nào cũng tiếp cận được. Dù đã có một số công trình nghiên cứu về thực trạng trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, song các nghiên cứu chuyên sâu hướng đến giải pháp nâng cao chất lượng, hiệu quả chăm sóc thay thế bởi cá nhân và gia đình tại Việt Nam còn rất ít. Do đó, việc thực hiện đề tài này là vô cùng cần thiết và có ý nghĩa to lớn nhằm phát triển mạng lưới chăm sóc thay thế chất lượng, phù hợp với tiêu chuẩn và thông lệ quốc tế.
2. Mục tiêu nghiên cứu
Mục tiêu chung:
Phân tích đánh giá chất lượng chăm sóc thay thế và đề xuất giải pháp nâng cao
chất lượng chăm sóc thay thế bởi cá nhân, gia đình đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc
biệt.
Mục tiêu cụ thể:
- Đánh giá chất lượng của chăm sóc thay thế bởi cá nhân, gia đình đối với trẻ
em có hoàn cảnh đặc biệt ở Việt Nam;
- Phân tích các yếu tố ảnh hưởng tới chất lượng của chăm sóc thay thế bởi cá
nhân, gia đình đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt ở Việt nam;
- Đề xuất giải pháp nâng cao chất lượng chăm sóc thay thế bởi cá nhân, gia
đình đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt tại Việt Nam.
3. Kết cấu của đề tài
Ngoài phần mở đầu và kết luận, tài liệu tham khảo, đề tài gồm 3 chương, cụ thể như sau:
Chương 1. Cơ sở lý luận về giải pháp nâng cao chất lượng chăm sóc thay thế bởi cá nhân, gia đình đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt
Chương 2. Thực trạng chất lượng chăm sóc thay thế bởi cá nhân, gia đình đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt
Chương 3. Giải pháp nâng cao chất lượng chăm sóc thay thế với cá nhân, gia đình đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt
4. Nội dung chính của đề tài
Chương 1. Cơ sở lý luận về giải pháp nâng cao chất lượng chăm sóc thay thế bởi cá nhân, gia đình đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt
Chương này tập trung xây dựng hệ thống lý luận nền tảng thông qua việc làm rõ các khái niệm cơ bản dựa trên luật pháp Việt Nam và các công ước quốc tế, quy định trẻ em là người dưới 16 tuổi và trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt (chủ yếu là trẻ mồ côi, trẻ khuyết tật) là những đối tượng thiếu hụt sự chăm sóc bình thường, cần các hình thức chăm sóc thay thế để trưởng thành. Khái niệm chăm sóc thay thế được định nghĩa theo Điều 4 Luật Trẻ em 2016 là việc tổ chức, gia đình, cá nhân nhận trẻ về nuôi dưỡng khi trẻ không còn cha mẹ hoặc không thể sống cùng cha mẹ đẻ nhằm bảo đảm sự an toàn và lợi ích tốt nhất cho trẻ. Từ đó, chất lượng chăm sóc thay thế được xác định là việc bảo đảm các điều kiện sống an toàn, tiệm cận sự chăm sóc của cha mẹ ruột, tạo sự gắn kết yêu thương, bảo vệ trẻ khỏi bạo lực và giúp trẻ tiếp cận đầy đủ các dịch vụ y tế, giáo dục, tâm lý mà không bị cô lập. Nâng cao chất lượng chăm sóc thay thế chính là hoạt động tăng cường khả năng thỏa mãn các nhu cầu phức tạp này của trẻ thông qua cải thiện điều kiện của người nhận nuôi, năng lực nhân viên công tác xã hội và sự quản lý của địa phương. Nội dung chương cũng hệ thống hóa các nhóm quyền cơ bản của trẻ em (quyền được sống, được bảo vệ, được phát triển, được tham gia) và các chủ trương, chính sách lớn của Đảng, Nhà nước cùng hệ thống pháp luật hiện hành như Luật Trẻ em 2016, Nghị định số 56/2017/NĐ-CP, Thông tư số 14/2020/TT-BLĐTBXH. Ngoài ra, chương còn phân tích các hình thức chăm sóc thay thế, hệ tiêu chí đánh giá chất lượng, các yếu tố tác động và đúc kết kinh nghiệm quốc tế để rút ra bài học kinh nghiệm thiết thực cho Việt Nam.
Chương 2. Thực trạng chất lượng chăm sóc thay thế bởi cá nhân, gia đình đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt
Chương hai trình bày kết quả phân tích dữ liệu thực chứng dựa trên khảo sát 300 phiếu (150 phiếu dành cho trẻ, 150 phiếu dành cho gia đình) kết hợp phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm tại hai địa bàn có sự khác biệt về địa lý, văn hóa là TP. Hồ Chí Minh và Kon Tum trong giai đoạn 2018 - 2021. Khảo sát tập trung làm rõ tổng quan tình hình trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt và đặc trưng nhân khẩu học của mẫu nghiên cứu, từ đó phân tích sâu sắc nhu cầu của trẻ (dựa trên tháp nhu cầu từ sinh lý, an toàn, xã hội đến tôn trọng và tự khẳng định) cũng như nhu cầu hỗ trợ của cá nhân, gia đình nhận chăm sóc. Trên cơ sở đó, thực trạng chất lượng chăm sóc thay thế được đánh giá toàn diện qua hai mô hình cụ thể là chăm sóc bởi cá nhân, gia đình người thân thích và chăm sóc bởi người không thân thích. Nội dung đánh giá chung phản ánh chân thực các khía cạnh về không gian nhà ở, cảm giác của trẻ, mức độ quan tâm và sự thường xuyên thực hiện các hoạt động chăm sóc của gia đình thay thế. Phần cuối của chương đi sâu phân tích các nhóm yếu tố ảnh hưởng cốt lõi đến chất lượng chăm sóc, bao gồm nhóm yếu tố pháp luật, chính sách; nhóm yếu tố liên quan đến bản thân trẻ em; nhóm yếu tố từ phía gia đình nhận chăm sóc; nhóm yếu tố về đội ngũ cán bộ địa phương; nhóm yếu tố về nguồn lực xã hội và nguồn lực hỗ trợ khác.
Chương 3. Giải pháp nâng cao chất lượng chăm sóc thay thế với cá nhân, gia đình đối với trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt
Trên cơ sở phân tích bối cảnh kinh tế - xã hội và các quan điểm định hướng về chăm sóc thay thế của Đảng, Nhà nước, chương ba đề xuất một hệ thống giải pháp đồng bộ và toàn diện nhằm cải thiện thực trạng. Các giải pháp được xây dựng dựa trên cơ sở khoa học từ thực tiễn khảo sát và được phân chia thành ba nhóm chủ đạo. Nhóm giải pháp quản lý tập trung vào việc hoàn thiện hành lang pháp lý, chính sách trợ cấp, tăng cường công tác kiểm tra, giám sát của chính quyền địa phương cấp xã và phối hợp liên ngành. Nhóm giải pháp đối với nhóm triển khai và hỗ trợ chú trọng nâng cao năng lực, kiến thức, kỹ năng cho đội ngũ công chức, viên viên, cộng tác viên và nhân viên công tác xã hội tại cơ sở, đồng thời phát triển các dịch vụ chuyên khoa hỗ trợ tâm lý, y tế, giáo dục và huy động nguồn lực xã hội hóa. Nhóm giải pháp đối với nhóm thụ hưởng hướng tới việc đào tạo, tập huấn kỹ năng chăm sóc cho các cá nhân, gia đình nhận nuôi, phát triển các phản ứng đồng cảm, củng cố mối quan hệ gắn bó an toàn, đồng thời tăng cường giáo dục nâng cao nhận thức, kỹ năng hòa nhập và bảo đảm quyền tham gia của chính bản thân trẻ em. Cuối cùng, chương cũng thẳng thắn phân tích các điều kiện cần thiết cũng như những khó khăn, thách thức khi triển khai các nhóm giải pháp này vào thực tế.