Giải pháp về giáo dục nghề nghiệp góp phần phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao

Chủ nhiệm: ThS. Phùng Lê Khanh

Năm đăng ký: 2023

Năm nghiệm thu: 2024

Tóm tắt:

1. Tính cấp thiết của đề tài

Nguồn nhân lực, đặc biệt là nguồn nhân lực chất lượng cao (NNLCLC) đóng vai trò quyết định đối với sự phát triển kinh tế - xã hội và là yếu tố cấu thành quan trọng nhất của lực lượng sản xuất xã hội. Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư (CMCN 4.0) đang diễn ra mạnh mẽ, việc thay đổi cơ cấu sản xuất, đổi mới mô hình tăng trưởng và áp dụng tiến bộ khoa học công nghệ đòi hỏi người lao động phải có kiến thức, kỹ năng chuyên môn cao cũng như khả năng đổi mới và sáng tạo. Các hệ thống tự động dần thay thế lao động thủ công, làm biến mất nhiều nghề nghiệp cũ và xuất hiện nhiều nghề mới trong các lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, robot, nông nghiệp công nghệ cao. Tại Việt Nam, mặc dù có nguồn lao động dồi dào nhưng tỷ lệ lao động đã qua đào tạo có văn bằng, chứng chỉ năm 2022 mới chỉ chiếm 26,4%, trong khi có đến trên 73% chưa qua đào tạo hoặc đào tạo ngắn hạn, dẫn đến tình trạng thiếu hụt trầm trọng nguồn nhân lực chất lượng cao. Giáo dục nghề nghiệp (GDNN) luôn được Đảng và Nhà nước chú trọng đầu tư, hệ thống chính sách ngày càng hoàn thiện và chất lượng đào tạo có bước chuyển biến tích cực. Tuy nhiên, cơ cấu trình độ đào tạo trong GDNN hiện nay vẫn chưa hợp lý, quy mô và chất lượng đào tạo chưa đáp ứng được yêu cầu của thực tiễn sản xuất, kinh doanh và sự thay đổi của cuộc CMCN 4.0. Do đó, việc nghiên cứu đề tài “Giải pháp về giáo dục nghề nghiệp góp phần phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao” là vô cùng cần thiết, có giá trị sâu sắc cả về mặt lý luận lẫn thực tiễn.

2. Mục tiêu nghiên cứu

2.1. Mục tiêu chung

Đề xuất giải pháp về giáo dục nghề nghiệp trong đào tạo nhân lực chất lượng
cao góp phần thực hiện đột phá chiến lược về phát triển toàn diện nguồn nhân lực
đến năm 2030.

2.2. Mục tiêu cụ thể

- Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn về giải pháp giáo dục nghề nghiệp góp
phần phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

- Đánh giá thực trạng và kết quả đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao của hệ thống giáo dục nghề nghiệp trong thời gian qua; phân tích thuận lợi, khó khăn bất
cập và nguyên nhân.

- Dự báo nhu cầu đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao trong giáo dục nghề
nghiệp đến năm 2030.

- Giải pháp về giáo dục nghề nghiệp góp phần phát triển nguồn nhân lực chất
lượng cao góp phần thực hiện đột phá chiến lược về phát triển toàn diện nguồn
nhân lực đến năm 2030.

3. Kết cấu của đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị; tài liệu tham khảo và các phụ lục, Đề tài được cấu trúc thành 3 chương:

Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn về giáo dục nghề nghiệp góp phần phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao

Chương 2. Thực trạng giáo dục nghề nghiệp góp phần phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao

Chương 3. Giải pháp về giáo dục nghề nghiệp góp phần phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao

4. Nội dung chính của đề tài

Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn về giáo dục nghề nghiệp góp phần phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao

Nội dung chương này tập trung tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến giáo dục nghề nghiệp và nguồn nhân lực chất lượng cao. Các nghiên cứu quốc tế nổi bật của Richard Sweet, Philip Toner, Arjen Deij, Martin Mulder, Osinachi Okorafor cùng các báo cáo của ILO, WEF đã khẳng định vai trò then chốt của học tập tại nơi làm việc, mô hình giáo dục dựa trên năng lực, và sự hợp tác chặt chẽ giữa nhà trường với doanh nghiệp để đáp ứng nền kinh tế tri thức và cuộc CMCN 4.0. Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Nguyễn Bá Ngọc, Nguyễn Xuân Thắng, Mạc Văn Tiến, Trần Xuân Ngọc, Lê Thị Hồng Điệp đã phân tích sâu sắc các giải pháp đột phá về quy mô, chất lượng đào tạo nghề, kết nối doanh nghiệp và những thách thức khi gia nhập cộng đồng quốc tế. Từ việc làm rõ các khoảng trống nghiên cứu, đề tài định nghĩa hệ thống các khái niệm cơ bản về giáo dục nghề nghiệp, nhân lực, nguồn nhân lực, nghề trọng điểm, và đặc biệt xác định NNLCLC trong GDNN là những người lao động được đào tạo trình độ cao đẳng, có kỹ năng cao, năng lực nghề nghiệp, có khả năng thích ứng nhanh và vận dụng sáng tạo tri thức để mang lại giá trị gia tăng lớn. Đề tài phân tích rõ bản chất của NNLCLC thông qua các tiêu chí về thể lực, trí lực, phẩm chất tâm lý xã hội và phân biệt hoàn toàn khái niệm này với “nghề trọng điểm”.

Đồng thời, chương một khẳng định vai trò quyết định của NNLCLC trong phát triển kinh tế - xã hội, đóng vai trò đầu tàu dẫn dắt nguồn nhân lực quốc gia, là cốt lõi của năng lực cạnh tranh và là động lực chủ yếu để tiếp cận nền kinh tế tri thức. Mối quan hệ giữa GDNN và đào tạo NNLCLC được thể hiện rõ ràng khi GDNN chính là môi trường trực tiếp hình thành năng lực thực hiện, đáp ứng lợi ích kinh tế của cá nhân người lao động lẫn nhu cầu phát triển khách quan của nền kinh tế. Các nội dung phát triển NNLCLC trong GDNN bao gồm phát triển về số lượng, nâng cao chất lượng (sức khỏe - thể lực, trí lực, nhân cách, tính năng động, thích ứng và văn hóa nghề) cùng việc chuyển dịch cơ cấu theo hướng tiến bộ. Cuối cùng, chương này tổng hợp các mô hình, kinh nghiệm đào tạo nhân lực chất lượng cao từ các nước ASEAN, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và Đức (như mô hình đào tạo song hành 2+2 hoặc 1+3 của Na Uy) nhằm rút ra những bài học kinh nghiệm quý báu cho thực tiễn tại Việt Nam.

Chương 2. Thực trạng giáo dục nghề nghiệp góp phần phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao

Chương hai đi sâu phân tích hệ thống chính sách phát triển GDNN và thực trạng của toàn hệ thống từ mạng lưới cơ sở, công tác tuyển sinh, tốt nghiệp cho đến đội ngũ nhà giáo, cán bộ quản lý, hoạt động nghiên cứu khoa học và gắn kết với doanh nghiệp. Dựa trên kết quả khảo sát thực tế từ các nhóm đối tượng (cơ sở GDNN, doanh nghiệp và người lao động) cùng việc đánh giá các chương trình trọng điểm, đề tài đã phác thảo bức tranh toàn diện về năng lực đào tạo hiện nay. Kết quả thực hiện Đề án “Phát triển trường cao đẳng chất lượng cao đến năm 2020”, việc lựa chọn ngành nghề trọng điểm, chuyển giao các bộ chương trình quốc tế từ Úc, Đức và kết quả thí điểm đào tạo chất lượng cao đã đạt được một số chuyển biến tích cực. Số liệu thống kê về lực lượng lao động qua đào tạo GDNN cho thấy chất lượng nguồn nhân lực đang dần được cải thiện, nâng cao năng suất và tỷ lệ có việc làm ổn định.

Tuy nhiên, thực trạng cũng bộc lộ những khó khăn, bất cập lớn khi quy mô đào tạo chất lượng cao còn nhỏ, việc tích hợp các kỹ năng tương lai vào giáo trình còn chậm, và sự liên kết giữa nhà trường và doanh nghiệp ở nhiều nơi vẫn mang tính hình thức, chưa đi vào chiều sâu . Cơ sở vật chất và năng lực tài chính tại một số cơ sở chưa đáp ứng được yêu cầu giảng dạy các công nghệ hiện đại . Đề tài chỉ rõ các nguyên nhân của hạn chế này bắt nguồn từ sự thiếu đồng bộ trong cơ chế chính sách, nhận thức của xã hội về học nghề còn lệch lạc, và năng lực chuyển đổi số trong hệ thống GDNN chưa đồng đều, từ đó đặt ra yêu cầu cấp bách phải đổi mới mạnh mẽ hệ thống giải pháp trong giai đoạn tiếp theo.

Chương 3. Giải pháp về giáo dục nghề nghiệp góp phần phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao

Trên cơ sở phân tích bối cảnh trong nước, quốc tế và bám sát các quan điểm, định hướng chiến lược của Đảng và Nhà nước, chương ba tập trung xây dựng hệ thống giải pháp toàn diện. Xuất phát từ kết quả dự báo nhu cầu đào tạo NNLCLC đến năm 2030 (bao gồm dự báo lực lượng lao động trình độ cao đẳng, tỷ trọng việc làm kỹ năng nghề bậc cao và danh mục các nghề trọng điểm có nhu cầu lớn nhất), đề tài đã đề xuất bộ tiêu chí xác định đào tạo NNLCLC trong GDNN cụ thể cho các cơ sở giáo dục, chương trình và người học. Hệ thống các giải pháp đồng bộ được đề xuất bao gồm mười ba nội dung cốt lõi: Tăng cường sự lãnh đạo của các cấp ủy đảng và quản lý nhà nước; Hoàn thiện hệ thống chính sách và quy hoạch mạng lưới cơ sở GDNN chất lượng cao; Xây dựng hệ thống thông tin, dữ liệu và dự báo nhu cầu NNLCLC; Đẩy nhanh tiến trình chuyển đổi số và tăng cường các điều kiện đảm bảo chất lượng đào tạo.

Đồng thời, đề tài nhấn mạnh việc gắn kết chặt chẽ với doanh nghiệp, thị trường lao động và việc làm bền vững; Thiết lập cơ chế giám sát, đánh giá chất lượng đầu ra; Đẩy mạnh nghiên cứu ứng dụng khoa học và chuyển giao công nghệ; Tăng cường hợp tác quốc tế và huy động nguồn lực đầu tư. Bên cạnh đó là các nhóm giải pháp về thu hút, tuyển dụng, sử dụng, đãi ngộ, xây dựng môi trường làm việc tốt và liên tục đào tạo, bồi dưỡng nâng cao cho NNLCLC. Cuối cùng, đề tài tiến hành công tác thông tin, tuyên truyền nâng cao nhận thức xã hội, đồng thời công bố kết quả khảo nghiệm tính cấp thiết, tính khả thi của các giải pháp và vạch ra lộ trình thực hiện cụ thể nhằm bảo đảm tính ứng dụng cao trong thực tiễn.

Kết luận và Khuyến nghị

Báo cáo tổng hợp khẳng định việc phát triển giáo dục nghề nghiệp nhằm tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cao là một đột phá chiến lược tất yếu để nâng cao năng suất lao động và năng lực cạnh tranh quốc gia trong kỷ nguyên số và hội nhập quốc tế. Hệ thống giải pháp được đề xuất trong đề tài đảm bảo tính toàn diện, khoa học, vừa giải quyết các vấn đề lý luận vừa tháo gỡ các nút thắt thực tiễn của hệ thống GDNN hiện nay. Để hiện thực hóa các giải pháp này, ban chủ nhiệm đưa ra các khuyến nghị cụ thể đối với Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Tổng cục Giáo dục nghề nghiệp cùng các cơ quan quản lý và các cơ sở đào tạo trong việc nhanh chóng hoàn thiện văn bản quy phạm pháp luật, tăng cường ngân sách đầu tư trọng điểm, và thúc đẩy mạnh mẽ mô hình liên kết ba bên gồm Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp.

Thành viên đề tài:

ThS. Nguyễn Quang Hưng, Viện Khoa học GDNN - Thư ký; TS. Vũ Xuân Hùng, Tổng cục GDNN - Thành viên chính; TS. Phạm Đăng Quyết, Hội Thống kê Việt Nam - Thành viên chính; ThS. Lê Thị Thảo, Viện Khoa học GDNN - Thành viên chính; ThS. Hà Đức Thủy, Trường Cao đẳng Thống kê Trung ương – Thành viên chính; TS. Khổng Hữu Lực, Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội - Thành viên chính; ThS. Trần Nhật Tân, Viện Khoa học GDNN - Thành viên chính; ThS. Nguyễn Thị Trang, Tổng cục GDNN - Thành viên chính; ThS. Trần

Từ khóa: Giáo dục nghề nghiệp Nguồn nhân lực Chất lượng cao