Giải pháp đào tạo liên kết giữa các trường dạy nghề nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển nguồn nhân lực của các tỉnh Miền Đông Nam Bộ

Chủ nhiệm: TS. Bùi Văn Hưng

Năm đăng ký: 2015

Năm nghiệm thu: 2016

Tóm tắt:

1. Tính cấp thiết

Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI đã khẳng định: "Phát triển và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao là một đột phá chiến lược...". Nghị quyết số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu CNH-HĐH trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng XHCN và hội nhập quốc tế, đã xác định: "Tạo chuyển biến căn bản, mạnh mẽ về chất lượng, hiệu quả giáo dục, đào tạo; đáp ứng ngày càng tốt hơn công cuộc xây dựng, bảo vệ tổ quốc và nhu cầu học tập của nhân dân...".

Vùng kinh tế trọng điểm Đông Nam Bộ có vai trò, vị trí rất quan trọng: là vùng kinh tế phát triển năng động, có tốc độ tăng trưởng kinh tế cao, bền vững, đi đầu trong sự nghiệp CNH, HĐH đất nước; là đầu tàu phát triển kinh tế của cả nước và là trung tâm giáo dục - đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. Tuy nhiên, mạng lưới cơ sở giáo dục nghề nghiệp trong vùng chưa được quy hoạch, quan hệ hợp tác giữa các cơ sở còn lỏng lẻo, chất lượng đào tạo còn thấp, chưa đáp ứng nhu cầu nhân lực của thị trường lao động, nhất là nhân lực kỹ năng nghề cao.

Trong tổ chức hoạt động đào tạo, các trường dạy nghề thường khép kín, riêng lẻ, thiếu hợp tác, dẫn đến chồng chéo, trùng lặp, bỏ sót về ngành nghề đào tạo, phân tán nguồn lực. Một trong những nguyên nhân là thiếu nhận thức đầy đủ về đào tạo liên kết, thiếu cơ sở lý luận vững chắc và thiếu giải pháp đào tạo liên kết đồng bộ, toàn diện. Từ thực tế đó, đề tài nghiên cứu "Giải pháp đào tạo liên kết giữa các trường dạy nghề nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển nguồn nhân lực của các tỉnh Miền Đông Nam Bộ" được lựa chọn là hết sức cần thiết.

2. Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và đánh giá thực trạng, đề tài đề xuất các giải pháp đào tạo liên kết giữa các trường dạy nghề nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển nguồn nhân lực của các tỉnh Miền Đông Nam Bộ.

Nhiệm vụ nghiên cứu:

(1) Làm rõ cơ sở lý luận về đào tạo liên kết giữa các trường dạy nghề;

(2) Khảo sát, đánh giá thực trạng công tác đào tạo và đào tạo liên kết giữa các trường;

(3) Đề xuất các giải pháp đào tạo liên kết giữa các trường dạy nghề nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển nguồn nhân lực của các tỉnh Miền Đông Nam Bộ; (4) Tổ chức khảo nghiệm tính cần thiết và khả thi các giải pháp đã đề xuất.

3. Kết cấu đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận đề tài còn có 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận về đào tạo liên kết giữa các trường dạy nghề.

Chương 2: Thực trạng về đào tạo ở các trường dạy nghề đáp ứng nhu cầu phát triển nhân lực các tỉnh miền Đông Nam Bộ.

Chương 3: Giải pháp đào tạo liên kết giữa các trường dạy nghề nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển nguồn nhân lực của các tỉnh Miền Đông Nam Bộ.

4. Nội dung chính của đề tài

4.1. Chương 1: Cơ sở lý luận về đào tạo liên kết giữa các trường dạy nghề

Chương 1 hệ thống hóa và xây dựng khung lý luận về đào tạo liên kết giữa các trường dạy nghề. Đề tài tổng quan các nghiên cứu trong và ngoài nước về đào tạo nghề đáp ứng nhu cầu nhân lực, từ đó xác định khoảng trống nghiên cứu: các công trình chưa đi sâu nghiên cứu liên kết bên trong hệ thống các trường dạy nghề với nhau.

Đề tài làm rõ các khái niệm: liên kết là sự chia sẻ, thống nhất, hợp lực giữa các trường dạy nghề nhằm nâng cao chất lượng và hướng đến hiệu quả trong đào tạo nghề; đào tạo liên kết giữa các trường dạy nghề là sự chia sẻ, thống nhất, hợp lực nhằm nâng cao chất lượng đào tạo, đáp ứng nhu cầu nguồn nhân lực ở các vùng, miền. Đề tài phân biệt rõ "đào tạo liên kết" (chia sẻ toàn diện các yếu tố: chương trình, nội dung, phương pháp, cơ sở vật chất, thiết bị; hướng đến quy luật cung - cầu) với "liên kết đào tạo" (mức độ chia sẻ hạn chế hơn, thiên về lợi nhuận).

Chương 1 luận giải đào tạo đáp ứng nhu cầu nhân lực trong cơ chế thị trường, bao gồm đặc trưng của đào tạo nghề trong kinh tế thị trường, tác động của cơ chế thị trường đến đào tạo nguồn nhân lực. Đặc biệt, đề tài xây dựng khung lý thuyết về đào tạo liên kết đáp ứng nguồn nhân lực khu vực các tỉnh miền Đông Nam Bộ với các nguyên tắc, mục đích, nội dung và mối quan hệ giữa đào tạo liên kết với bảo đảm chất lượng; tiếp cận hai mô hình đào tạo liên kết theo quy trình và theo chu trình. Chương cũng phân tích các yếu tố tác động đến đào tạo liên kết và rút ra kinh nghiệm từ các nước: Hoa Kỳ, Úc, Thụy Điển, Thái Lan, Đức, Pháp, Trung Quốc.

4.2. Chương 2: Thực trạng đào tạo liên kết giữa các trường dạy nghề đáp ứng nhu cầu phát triển nhân lực các tỉnh miền Đông Nam Bộ

Chương 2 phân tích toàn diện bức tranh thực trạng trên cơ sở khảo sát tại các trường dạy nghề khu vực miền Đông Nam Bộ. Vùng Đông Nam Bộ (gồm TP. Hồ Chí Minh và các tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu, Đồng Nai, Bình Dương, Bình Phước, Tây Ninh) là vùng kinh tế phát triển năng động nhất cả nước, đóng góp khoảng 50-55% tổng thu ngân sách quốc gia. Dự báo đến năm 2020, lực lượng lao động đạt khoảng 10,8 triệu người; tỷ lệ lao động qua đào tạo đạt 92%; tổng nhân lực qua đào tạo khoảng 9,8 triệu người.

Mạng lưới cơ sở dạy nghề vùng Đông Nam Bộ năm 2014 có 198 cơ sở (30 trường cao đẳng nghề, 48 trường trung cấp nghề, 120 trung tâm dạy nghề), chiếm gần 20% tổng số cơ sở dạy nghề cả nước. Quy mô đào tạo chiếm khoảng 25% lao động qua đào tạo cung ứng cho thị trường lao động cả nước.

Kết quả khảo sát phản ánh thực trạng chất lượng đào tạo còn nhiều bất cập: tỷ lệ giáo viên và cán bộ quản lý đánh giá kỹ năng học sinh đạt mức "tốt" chỉ 18,7%; trên 50% học sinh/sinh viên tốt nghiệp tự đánh giá chưa đáp ứng yêu cầu công việc về kiến thức, kỹ năng nghề, ý thức kỷ luật và tinh thần làm việc nhóm; 100% doanh nghiệp đều phải đào tạo lại lao động mới tuyển dụng. Thiết bị dạy nghề gần như chưa đáp ứng quy mô đào tạo ở hầu hết các nghề.

Về thực trạng đào tạo liên kết: các nội dung liên kết (tuyển sinh, giáo viên, chương trình, thiết bị, cơ sở vật chất) đều chưa được triển khai hoặc thực hiện ở mức "thỉnh thoảng" với tỷ lệ chưa thực hiện từ 69% đến 94,5%. Hoạt động đào tạo liên kết còn tự phát, không thường xuyên, thiếu cơ chế làm việc rõ ràng. Phân tích SWOT xác định điểm mạnh (quy mô tuyển sinh tăng, đa dạng hóa hình thức đào tạo), điểm yếu (nhận thức hạn chế, chất lượng chưa đáp ứng nhu cầu, thiếu chính sách), cơ hội (hội nhập, dân số vàng, chủ trương đổi mới giáo dục) và thách thức (cạnh tranh gay gắt nếu không đổi mới).

4.3. Chương 3: Giải pháp đào tạo liên kết giữa các trường dạy nghề đáp ứng nhu cầu phát triển nguồn nhân lực các tỉnh miền Đông Nam Bộ

Chương 3 đề xuất hệ thống 8 giải pháp đồng bộ, được xây dựng trên cơ sở định hướng phát triển nhân lực vùng (Quyết định số 1126/QĐ-TTg và số 943/QĐ-TTg), tuân theo các nguyên tắc: đảm bảo tính logic đồng bộ, tính hệ thống, tính hiệu quả và khả thi, tính toàn diện.

Giải pháp 1: Nâng cao nhận thức cho đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý về đào tạo liên kết giữa các trường dạy nghề. Nội dung tập trung vào nhận thức về đòi hỏi của thị trường sức lao động, yêu cầu phát triển kinh tế và tránh lãng phí nguồn nhân lực xã hội; xem đây là giải pháp được đánh giá cần thiết nhất (điểm trung bình 3,95), hợp lý nhất (3,94) và khả thi cao (3,94).

Giải pháp 2: Xây dựng mô hình đào tạo liên kết giữa các trường dạy nghề đáp ứng nhu cầu nhân lực khu vực miền Đông Nam Bộ. Mô hình bao gồm ba thành tố: Cơ sở giáo dục nghề nghiệp - Hội Giáo dục nghề nghiệp Vùng - Thỏa thuận hợp tác. Hội GDNN đóng vai trò cầu nối, điều phối và trọng tài bảo vệ quyền lợi các bên; các trường có thể liên kết song phương hoặc đa phương dựa trên thỏa thuận hợp tác toàn diện.

Giải pháp 3: Tổ chức khảo sát nhu cầu đào tạo và tư vấn hướng nghiệp tại các trường dạy nghề khu vực miền Đông Nam Bộ. Đề tài đề xuất quy trình 7 bước khảo sát nhu cầu đào tạo (từ lựa chọn tiêu chí đến phân tích kết quả) và quy trình 5 bước tư vấn hướng nghiệp (từ giới thiệu trường đến phân nghề chính thức), nhằm đảm bảo tuyển sinh đúng nhu cầu nhân lực thực tế.

Giải pháp 4: Chia sẻ nguồn lực giữa các trường dạy nghề bao gồm: dữ liệu nhu cầu đào tạo, đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý, phát triển chương trình và giáo trình, tuyển sinh, thiết bị vật tư, cơ sở vật chất (phòng học, xưởng thực hành). Giải pháp này nhằm khắc phục tình trạng mỗi trường đơn lẻ với nguồn lực hạn chế, tạo sức mạnh tổng hợp trong đào tạo nghề.

Giải pháp 5: Hình thành mạng lưới chiến lược giữa các trường dạy nghề với các tổ chức sử dụng lao động khu vực miền Đông Nam Bộ. Quy trình hợp tác 5 bước được đề xuất: gặp gỡ đối tác tiềm năng, lựa chọn hoạt động khả thi, trình bày đề xuất trong doanh nghiệp, tổng kết thỏa thuận và thực hiện các thỏa thuận đã được thông qua; nguyên tắc là tự nguyện, hợp tác, các bên cùng có lợi.

Giải pháp 6: Xây dựng cơ chế đào tạo liên kết giữa các trường dạy nghề khu vực miền Đông Nam Bộ thông qua "bản hợp đồng phối hợp" có tính pháp lý. Cơ chế bao gồm: cơ chế phối hợp đào tạo, cơ chế hành chính, cơ chế quản lý tài chính và các cơ chế khác; đảm bảo tính rõ ràng, nhất quán và bảo đảm lợi ích của các bên.

Giải pháp 7: Xây dựng chuẩn đầu ra cho các nghề đào tạo liên kết giữa các trường dạy nghề khu vực miền Đông Nam Bộ. Chuẩn đầu ra được xây dựng ở ba cấp độ: chuẩn đầu ra của ngành/nghề theo trình độ đào tạo, chuẩn đầu ra của môn học/mô đun, chuẩn đầu ra của bài học; đáp ứng tiêu chí của tổ chức sử dụng lao động trong vùng.

Giải pháp 8: Xây dựng chương trình theo mô đun kỹ năng hành nghề để đào tạo đáp ứng nhu cầu nhân lực khu vực miền Đông Nam Bộ. Mỗi mô đun kỹ năng hành nghề được thiết kế theo năng lực thực hiện, tích hợp lý thuyết - thực hành, giúp người học hoàn thành một hoặc một số công việc của nghề và được cấp chứng chỉ tìm việc. Chương trình hướng đến "cái xã hội cần" thay vì "cái nhà trường có".

Các giải pháp có mối quan hệ hữu cơ với nhau trong hệ thống tổng thể. Kết quả kiểm nghiệm bằng phương pháp chuyên gia (96 chuyên gia là cán bộ quản lý giáo dục, giáo viên trường dạy nghề và doanh nghiệp) cho điểm trung bình từ 3,45 đến 3,95 (tính cần thiết), từ 3,63 đến 3,98 (tính khả thi) và từ 3,52 đến 3,94 (tính hợp lý), khẳng định tính cần thiết, khả thi và hợp lý của toàn bộ hệ thống giải pháp. Đề tài đề xuất lộ trình thực hiện từ năm 2016 đến 2018: xây dựng hoàn thiện, đào tạo thí điểm, đánh giá tổng kết và triển khai nhân rộng.

Thành viên đề tài:

TS. Bùi Văn Hồng, Trường ĐH Sư phạm Kỹ thuật TP. HCM; ThS. Trần Viết Phú, Trường CĐN Kỹ thuật Công nghệ TP. HCM; Nguyễn Thị Hằng, Trường CĐN Kỹ thuật Công nghệ TP. HCM; KS. Ngô Bá Tôn, Công ty TNHH - TM Đức Tín.

Từ khóa: Đào tạo liên kết trường dạy nghề nguồn nhân lực Đông Nam Bộ giáo dục nghề nghiệp mô đun kỹ năng hành nghề chuẩn đầu ra chất lượng đào tạo