Đổi mới phương pháp xác định các chỉ tiêu đào tạo nghề và hoàn thiện hệ thống giám sát, đánh giá chương trình/chính sách đào tạo nghề

Chủ nhiệm: ThS. Phạm Xuân Thu

Năm đăng ký: 2014

Năm nghiệm thu: 2015

Tóm tắt:

1. Tính cấp thiết của đề tài

Nâng cao chất lượng và hiệu quả quản lý nhà nước luôn là vấn đề được quan tâm hàng đầu của các cơ quan quản lý nhà nước (QLNN) ở các cấp, các ngành lĩnh vực kinh tế quốc dân. Các cơ quan QLNN đang phải đối mặt ngày càng nhiều với những yêu cầu cải cách của các bên hữu quan, phải chứng minh tính trách nhiệm, tính minh bạch, yêu cầu thiết lập các chính sách công bằng, cung cấp hàng hoá, dịch vụ kịp thời và hiệu quả. Hầu hết cơ quan QLNN đều phải dùng biện pháp cắt giảm biên chế, cắt giảm ngân sách, giảm chi tiêu công và đưa ra các lựa chọn tối ưu để sử dụng nguồn lực một cách hiệu quả nhất. Những áp lực đó ngày càng gia tăng khi công tác quản lý đang ngày càng phức tạp và công việc nhiều hơn với nguồn lực ngày càng hạn chế mà vẫn phải đảm bảo đạt được các kết quả mong đợi.

Được sự quan tâm chỉ đạo của Đảng và Nhà nước, ngành dạy nghề những năm qua đã và đang hội nhập ngày càng sâu rộng, thu hút nhiều nguồn đầu tư từ trong nước và nước ngoài, quản lý nhà nước về dạy nghề ngày càng ổn định, phát triển và hiệu quả hơn; đã ban hành nhiều chính sách, tập trung nhiều Chương trình đổi mới, cải cách; các Dự án, Đề án phát triển dạy nghề. Do vậy, Dạy nghề đã đạt được nhiều kết quả khích lệ, nhưng cũng còn nhiều bất cập và hạn chế, nhiều kết quả chưa đáp ứng được với đòi hỏi của sự phát triển kinh tế xã hội.

Xã hội ngày càng quan tâm hơn tới các kết quả thực tế. Liệu các chính sách, chương trình hoặc các Dự án, Đề án có đem lại kết quả như mong đợi không? Làm sao có thể biết được là chúng ta đang đi đúng hướng? Làm sao có thể nhận biết được các “vấn đề” trong quá trình thực hiện? Làm sao có thể phân biệt được thành công và thất bại, tiến lên hay thụt lùi? Liệu các chương trình cải cách có đem lại thay đổi tốt hơn? Làm sao có thể phát hiện được các trở ngại có thể gặp phải khi thực hiện? Ít nhất thì cũng cần biết được tình trạng ban đầu để có thể xác định khoảng cách phải đi để đạt được mục tiêu?

Xu hướng đổi mới quản lý nhà nước về dạy nghề theo hướng phân cấp quản lý, tăng cường tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm của cơ sở dạy nghề trước pháp luật và các bên hữu quan đã làm tăng nhu cầu giám sát, đánh giá tại các cấp quản lý, các cơ sở dạy nghề. Nhu cầu này càng tăng lên khi chính sách thúc đẩy xã hội hoá hoạt động dạy nghề, khuyến khích khu vực tư nhân đầu tư phát triển dạy nghề. Vì vậy, cơ quan quản lý nhà nước về dạy nghề phải tăng cường việc giám sát, đánh giá sự tác động của các chính sách, hiệu quả của các Chương trình, Dự án, Đề án đã ban hành. Thực tế này đòi hỏi các các cơ quan quan quản lý cần có công cụ quản lý hữu hiệu trong quá trình thực hiện đảm bảo công tác giám sát, đánh giá được kịp thời và chính xác.

Hiện nay, công tác giám sát, đánh giá chương trình/chính sách về đào tạo nghề đang sử dụng hệ thống gồm chỉ tiêu được quy định ở một số văn bản khác nhau của các Bộ/ngành. Tuy nhiên, một số chỉ tiêu này không còn phù hợp với bối cảnh hội nhập và một số chỉ tiêu hiện đang có phương pháp xác định khác nhau giữa các cơ quan QLNN dẫn đến công tác thống kê, đánh giá về công tác đào tạo nghề của cả nước có sự không thống nhất, sai lệch về số liệu giữa các cơ quan thống kê và cơ quan quản lý chuyên ngành. Với lý do trên việc nghiên cứu “Đổi mới phương pháp xác định các chỉ tiêu đào tạo nghề và hoàn thiện hệ thống giám sát, đánh giá chương trình/chính sách đào tạo nghề” là hết sức cần thiết nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả QLNN về đào tạo nghề.

2. Mục tiêu nghiên cứu

- Đưa ra phương pháp luận xây dựng, quản lý và đánh giá các mục tiêu về đào tạo nghề, hiệu quả đào tạo nghề; Chuẩn hóa các chỉ tiêu về đào tạo nghề theo hướng hội nhập và làm căn cứ cho việc xây dựng các mục tiêu về đào tạo nghề giai đoạn 2016-2020;

- Đề xuất cơ chế, chính sách và giải pháp đổi mới phương thức xác định chỉ tiêu về đào tạo nghề; theo dõi, giám sát, đánh giá và nâng cao chất lượng/hiệu quả của đào tạo nghề.

3. Kết cấu của đề tài Gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận về phương pháp xác định chỉ tiêu giám sát, đánh giá chương trình/chính sách đào tạo nghề.

Chương 2: Thực trạng công tác giám sát, đánh giá chương trình/chính sách đào tạo nghề.

Chương 3: Khuyến nghị phương pháp xác định chỉ tiêu đào tạo nghề và hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu giám sát, đánh giá chương trình/chính sách đào tạo nghề.

4. Nội dung chính của đề tài

4.1. Chương 1: Đề tài hệ thống hóa cơ sở lý luận về phương pháp xác định chỉ tiêu giám sát, đánh giá chương trình/chính sách đào tạo nghề:

Làm rõ hệ thống các khái niệm: nghề và đào tạo nghề (dạy nghề, học nghề, đào tạo mới, đào tạo lại, bồi dưỡng nâng cao tay nghề); chương trình, chính sách và phương pháp phân tích chính sách (đánh giá tính toàn vẹn, tính thống nhất, tính khả thi và tác động của chính sách); chỉ tiêu, hệ thống chỉ tiêu thống kê về dạy nghề; dữ liệu, cơ sở dữ liệu; khái niệm giám sát, đánh giá cùng các thuật ngữ liên quan (đầu ra, mục tiêu, chỉ số tác động, chỉ số mốc...); và chất lượng, hiệu quả đào tạo nghề (hiệu quả trong, hiệu quả ngoài).

Trình bày cơ sở lý luận về phương pháp xác định chỉ tiêu giám sát, đánh giá: sự cần thiết và căn cứ xác định chỉ tiêu (đặc điểm của một chỉ tiêu tốt, các yếu tố cấu thành một chỉ tiêu là đo cái gì, ai hưởng lợi, ở đâu, khi nào, bao nhiêu), quy trình xác định và lựa chọn chỉ tiêu theo bộ tiêu chí SMART, đồng thời phân loại các chỉ tiêu (định lượng, định tính, tổng hợp).

Giới thiệu phương pháp đánh giá chương trình/chính sách đào tạo nghề dựa trên 5 tiêu chí (sự phù hợp, hiệu suất, hiệu quả, tác động, tính bền vững) và 8 nhóm phương pháp thu thập, phân tích thông tin (quan sát trực tiếp, nhóm trọng tâm, phỏng vấn bán cấu trúc, điều tra chọn mẫu, nghiên cứu tình huống...), cùng quy trình đánh giá theo các giai đoạn đầu kỳ, giữa kỳ và cuối kỳ.

Phân tích các nhân tố tác động đến việc xác định chỉ tiêu giám sát, đánh giá (sự phù hợp, tiếp cận và tham gia, chất lượng, tài chính, quản trị) và tổng hợp kinh nghiệm quốc tế về xây dựng hệ thống chỉ tiêu đào tạo nghề của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO), Chương trình phát triển Liên hợp quốc (UNDP), Diễn đàn Kinh tế thế giới (WEF), Liên minh châu Âu, Australia, CHLB Đức, Hàn Quốc, cũng như các hệ thống chỉ tiêu thống kê hiện hành tại Việt Nam, làm cơ sở tham chiếu cho việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu đào tạo nghề trong nước.

4.2. Chương 2, đề tài phân tích, đánh giá thực trạng công tác giám sát, đánh giá chương trình/chính sách đào tạo nghề:

Phân tích thực trạng công tác đào tạo nghề giai đoạn 2012-2014: mạng lưới cơ sở dạy nghề (1.481 cơ sở dạy nghề tính đến tháng 11/2014, gồm 171 trường cao đẳng nghề, 301 trường trung cấp nghề và 1.009 trung tâm dạy nghề); đội ngũ giáo viên (60.027 người năm 2013) và cán bộ quản lý dạy nghề các cấp; kết quả tuyển sinh, tốt nghiệp; công tác xây dựng tiêu chuẩn kỹ năng nghề quốc gia, kiểm định chất lượng dạy nghề; và nguồn lực tài chính đầu tư cho dạy nghề từ ngân sách nhà nước, chương trình mục tiêu quốc gia và các nguồn ngoài ngân sách.

Khái quát hệ thống các chương trình/chính sách đào tạo nghề đang triển khai, gồm Chiến lược phát triển dạy nghề thời kỳ 2011-2020, Chương trình mục tiêu quốc gia Việc làm và Dạy nghề giai đoạn 2012-2015, cùng các chính sách cụ thể đối với người học nghề (lao động nông thôn, thanh niên, người nghèo, người dân tộc thiểu số, người khuyết tật...), giáo viên dạy nghề, cơ sở dạy nghề và doanh nghiệp tham gia dạy nghề.

Đánh giá thực trạng hoạt động giám sát, đánh giá cho thấy đến nay mới chỉ ban hành được bộ tiêu chí giám sát, đánh giá riêng cho Đề án đào tạo nghề cho lao động nông thôn và các chỉ số giám sát tài chính cho Dự án Đổi mới và phát triển dạy nghề; đồng thời chỉ ra những hạn chế về tổ chức bộ máy, năng lực cán bộ và hệ thống kiểm toán nội bộ trong công tác kiểm tra, giám sát tài chính dạy nghề.

Phân tích thực trạng các chỉ tiêu đào tạo nghề hiện hành (cơ sở dạy nghề, học sinh học nghề, giáo viên, cán bộ quản lý, tài chính) và quy trình thu thập thông tin thông qua báo cáo định kỳ và điều tra chuyên đề, từ đó chỉ ra hạn chế lớn nhất là hệ thống chỉ tiêu chưa đầy đủ, chưa có tính hệ thống và chế độ báo cáo thống kê định kỳ chưa được thực hiện nghiêm túc, dẫn đến số liệu phản ánh chưa chính xác thực trạng đào tạo nghề.

4.3. Chương 3: Trên cơ sở áp dụng thử và phân tích thực trạng nêu trên, đề tài đưa ra các khuyến nghị về phương pháp xác định chỉ tiêu đào tạo nghề và hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu giám sát, đánh giá chương trình/chính sách đào tạo nghề:

Áp dụng thử phương pháp đánh giá đối với Đề án đào tạo nghề cho lao động nông thôn giai đoạn 2010-2012 dựa trên các chỉ tiêu về cơ cấu đào tạo (theo ngành nghề, giới tính, nhóm đối tượng), tình hình việc làm sau đào tạo (79% số người được đào tạo có việc làm mới hoặc nâng cao thu nhập) và mạng lưới cơ sở, đội ngũ giáo viên tham gia dạy nghề cho lao động nông thôn, qua đó minh chứng tính khả thi của phương pháp xác định chỉ tiêu được đề xuất.

Đề xuất phương pháp chuẩn hóa các chỉ tiêu đào tạo nghề theo ba yếu tố thống nhất là nội hàm, thời gian tham chiếu và phương pháp tính toán; đồng thời đề xuất lựa chọn hệ thống chỉ tiêu theo các nhóm: chỉ tiêu nguồn (nhu cầu tiềm năng, tỷ lệ lao động chưa qua đào tạo...), chỉ tiêu về khả năng đào tạo nghề (cơ sở, giáo viên, cơ sở vật chất - tài chính, đào tạo nghề trong doanh nghiệp) và chỉ tiêu đầu ra (tỷ lệ hoàn thành đào tạo, tỷ lệ có việc làm theo nghề đào tạo, chi phí - lợi ích đào tạo); nhấn mạnh yêu cầu xây dựng hệ thống thông tin và giải pháp công nghệ làm điều kiện tiên quyết để vận hành hệ thống chỉ tiêu.

Đề xuất phương pháp xác định và lựa chọn hệ thống chỉ tiêu giám sát/đánh giá chính sách theo hai phương thức song song là giám sát/đánh giá thường xuyên và giám sát/đánh giá theo mục tiêu, gắn với chiến lược và chương trình dạy nghề, có sử dụng công cụ phân tích SWOT để xác định nội dung trọng tâm cần giám sát.

Khuyến nghị các nhóm giải pháp thực hiện về cơ chế chính sách (rà soát, chuẩn hóa hệ thống chỉ tiêu, xây dựng kho dữ liệu dạy nghề, kết nối cung - cầu lao động) và về nguồn lực thực hiện (bố trí kinh phí thường xuyên, huy động hỗ trợ kỹ thuật trong và ngoài nước), cùng với điều kiện và lộ trình áp dụng theo hai giai đoạn 2015-2017 và từ năm 2017 trở đi

Thành viên đề tài:

Nhóm nghiên cứu thuộc Tổng cục Dạy nghề, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội.

Từ khóa: Đào tạo nghề Chỉ tiêu đào tạo nghề Giám sát đánh giá chính sách đào tạo nghề Việt Nam