Đổi mới mô hình cung cấp dịch vụ cai nghiện ma tuý tại các cơ sở cai nghiện

Chủ nhiệm: TS. Nguyễn Thị Hương

Năm đăng ký: 2021

Năm nghiệm thu: 2022

Tóm tắt:

1. Tính cấp thiết của đề tài

Trong những năm gần đây, ma túy đã và đang trở thành một đại dịch nguy hiểm mang tính toàn cầu, gây ra những gánh nặng kinh tế - xã hội to lớn cùng các hệ lụy nghiêm trọng về bệnh tật, tàn tật và tử vong sớm. Tại Việt Nam, tình hình nghiện ma túy diễn biến hết sức phức tạp khi số lượng người nghiện có xu hướng tăng và trẻ hóa, đồng thời tỷ lệ lạm dụng ma túy tổng hợp chiếm dòng chủ lưu. Mặc dù Đảng, Nhà nước và Chính phủ đã ban hành nhiều chủ trương, chỉ thị và khung pháp lý toàn diện nhằm đẩy mạnh công tác phòng chống tệ nạn này, hệ thống các cơ sở cai nghiện công lập hiện nay vẫn bộc lộ nhiều bất cập lớn. Các cơ sở phần lớn chậm đổi mới về quy trình và cơ chế quản lý vốn còn nặng tính hành chính, cơ sở vật chất xuống cấp, và chất lượng dịch vụ chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế của người nghiện, dẫn đến tỷ lệ tái nghiện sau khi hòa nhập cộng đồng còn cao. Thêm vào đó, sự thiếu đồng bộ trong các quy định pháp lý về xác định tình trạng nghiện cùng một số quy chế chưa tiệm cận với các công ước quốc tế đã đặt ra yêu cầu cấp bách phải thay đổi tư duy tiếp cận. Vì vậy, việc thực hiện đề tài nghiên cứu đổi mới mô hình cung cấp dịch vụ cai nghiện tại các cơ sở là hết sức cần thiết và có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc.

2. Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát:

Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn về đổi mới mô hình cung cấp dịch vụ cai nghiện ma túy tại cơ sở cai nghiện ma túy và đánh giá thực trạng mô hình cai nghiện ma tuý hiện nay. Trên cơ sở đó đề xuất quan điểm, định hướng, giải pháp đổi mới mô hình cung cấp dịch vụ cai nghiện ma túy tại cơ sở cai nghiện ma túy đến năm 2030.

Mục tiêu cụ thể:

- Hệ thống hoá cơ sở lý luận và thực tiễn đổi mới mô hình cung cấp dịch vụ cai nghiện ma tuý tại các cơ sở cai nghiện;

- Nghiên cứu mô hình cung cấp cai nghiện ma tuý của một số nước trên thế giới. Và rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam.

- Tìm hiểu nhu cầu sử dụng dịch vụ cai nghiện của người nghiện ma tuý; đánh giá thực trạng mô hình cung cấp dịch vụ cai nghiện ma tuý tại Việt Nam.

- Phân tích thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến đổi mới mô hình cung cấp dịch vụ cai nghiện ma tuý tại Việt Nam.

- Đề xuất quan điểm, định hướng và giải pháp đổi mới mô hình cung cấp dịch vụ cai nghiện ma tuý tại các cơ sở cai nghiện ma tuý đến năm 2030 tại Việt Nam.

3. Kết cấu của đề tài

Ngoài mục lục, phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, kết cấu báo cáo tổng hợp bao gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về đổi mới mô hình cung cấp dịch vụ cai nghiện ma tuý

Chương 2: Đánh giá thực trạng mô hình cung cấp dịch vụ cai nghiện ma tuý tại các cơ sở cai nghiện

Chương 3: Giải pháp đổi mới mô hình cung cấp dịch vụ cai nghiện ma tuý tại các cơ sở cai nghiện

4. Nội dung chính của đề tài

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về đổi mới mô hình cung cấp dịch vụ cai nghiện ma tuý. Chương này tập trung xây dựng hệ thống khái niệm công cụ nền tảng về ma túy, cai nghiện ma túy, và dịch vụ cai nghiện ma túy, đồng thời phân loại chất ma túy theo nguồn gốc, hiệu lực và tác động thần kinh trung ương. Đề tài định nghĩa mô hình cung cấp dịch vụ cai nghiện ma túy là tổ chức các hoạt động có chủ đích nhằm đáp ứng nhu cầu điều trị, phục hồi chức năng và kỹ năng sống cho người nghiện. Đổi mới mô hình này chính là việc chuyển đổi từ tư duy “cai trị” hành chính sang tư duy “phục vụ”, xem người nghiện là một bệnh lý cần điều trị toàn diện dựa trên quyền con người. Nội dung lý luận cũng chỉ ra mô hình dịch vụ mang các đặc điểm cốt lõi như tính vô hình, tính không thể tách rời, tính không đồng nhất và không thể cất trữ. Đồng thời, chương này phân tích 6 tầng bậc nhu cầu sử dụng dịch vụ của người nghiện dựa trên học thuyết Maslow (từ nhu cầu sinh lý, an toàn, giao lưu tình cảm đến việc làm và tự thể hiện bản thân) và chỉ ra các yếu tố ảnh hưởng gồm: bản thân đối tượng, gia đình, cơ sở cung cấp và thể chế chính sách. Cuối chương, nhóm nghiên cứu tổng hợp các mô hình tiên tiến trên thế giới (mô hình toàn diện, mô hình dựa vào cộng đồng, mô hình quản lý duy trì phục hồi) để rút ra bài học kinh nghiệm về tính liên tục, đa dạng hóa và tôn trọng nhân phẩm trong điều trị.

Chương 2: Đánh giá thực trạng mô hình cung cấp dịch vụ cai nghiện ma tuý tại các cơ sở cai nghiện. Nội dung chương 2 phản ánh kết quả nghiên cứu thực tiễn thông qua việc khảo sát mô hình tổ chức tại 3 cơ sở đại diện: Cơ sở cai nghiện ma túy số 7 Hà Nội, Cơ sở xã hội Bầu Bàng (Đà Nẵng), và Cơ sở xã hội Nhị Xuân (TP. Hồ Chí Minh). Báo cáo phân tích chi tiết những kết quả đạt được và các hạn chế, nguyên nhân của hạn chế trong việc cung cấp 4 nhóm dịch vụ chính: tư vấn/tham vấn; hỗ trợ điều trị chăm sóc sức khỏe; giáo dục; và hỗ trợ tái hòa nhập cộng đồng. Thông qua các thang đo về chất lượng, mức độ hài lòng và mức độ hiệu quả, thực trạng cho thấy dù các cơ sở đã có nhiều nỗ lực và đạt một số kết quả bước đầu trong cắt cơn giải độc, song chất lượng các dịch vụ kỹ năng sống, hướng nghiệp và kết nối xã hội vẫn còn mờ nhạt. Các yếu tố cản trở tiến trình đổi mới cũng được lượng hóa rõ nét, bao gồm trình độ nhận thức và học vấn thấp của người nghiện, sự kỳ thị của gia đình, cộng đồng, năng lực chuyên môn của đội ngũ cán bộ tại trung tâm chưa theo kịp thực tế, và rào cản từ cơ chế chính sách pháp luật chưa đồng bộ.

Chương 3: Giải pháp đổi mới mô hình cung cấp dịch vụ cai nghiện ma tuý tại các cơ sở cai nghiện. Chương cuối cùng đặt công tác cai nghiện trong bối cảnh kinh tế - xã hội và dự báo xu hướng đối tượng nghiện đến năm 2030 để đề xuất các định hướng đổi mới căn bản. Đề tài đưa ra sơ đồ mô hình đổi mới lấy người sử dụng ma túy làm trung tâm, bao quanh bởi sự tương tác hữu cơ của 4 trục dịch vụ cốt lõi. Để hiện thực hóa mô hình này, một hệ thống giải pháp đồng bộ được vạch ra bao gồm: tăng cường thông tin truyền thông nâng cao nhận thức xã hội; nâng cao năng lực chuyên môn và chuyển đổi tư duy cho đội ngũ cán bộ, nhân viên; nâng cao chất lượng kết hợp các liệu pháp y tế với trị liệu tâm lý - hành vi; sửa đổi, hoàn thiện hệ thống pháp luật về dự phòng và điều trị; và tăng cường giám sát kết hợp hợp tác quốc tế. Chương này kết thúc bằng việc nêu rõ các điều kiện cần thiết về nhân lực, tài chính và cơ chế tự chủ để đảm bảo các giải pháp được triển khai hiệu quả trong thực tế.

Thành viên đề tài:

TS. Nguyễn Thị Thanh Huyền - Trường ĐHLĐXH TS. Nguyễn Thị Giáng Hương - Trường ĐHLĐXH ThS. Phan Đình Thư - Cục phòng, chống tệ nạn xã hội TS. Bùi Sỹ Tuấn - Văn phòng - Bộ LĐTB và XH TS. Nguyễn Hữu Hùng - Trường ĐHLĐXH TS. Nguyễn Hồng Linh - Trường ĐHLĐXH ThS. Nguyễn Thị Minh Phương - Trường ĐHLĐXH ThS. Thành Thu Trang - Học viện Chính trị khu vực 1 ThS. Phạm Thu Trang - Trường ĐHLĐXH

Từ khóa: Mô hình Mô hình cung cấp Dịch vụ Cai nghiện ma tuý Ma tuý Cai nghiện Cơ sở cai nghiện