Cơ sở khoa học về thể chế chính sách, thủ tục hành chính và cơ chế dịch vụ công ngành lao động, thương binh và xã hội

Chủ nhiệm: PGS.TS. Nguyễn Thị Lan Hương

Năm đăng ký: 2016

Năm nghiệm thu: 2017

Tóm tắt:

1. Tính cấp thiết

Từ điển Petit Larousse của Pháp (1995) định nghĩa: dịch vụ công là bao gồm các hoạt động vì lợi ích chung của cộng đồng và xã hội do nhà nước hoặc tư nhân được uỷ quyền đảm nhận.

Tiếp cận từ việc chức năng quản lý, dịch vụ công là những hoạt động của cơ quan nhà nước nhằm thực thi chức năng quản lý hành chính nhà nước và đảm bảo cung ứng các hàng hóa công cộng phục vụ nhu cầu chung, thiết yếu của xã hội. Cách hiểu này nhấn mạnh vai trò và trách nhiệm của nhà nước đối với việc cung cấp hàng hóa công cộng.

Tiếp cận từ đối tượng được hưởng hàng hóa công cộng, đặc trưng chủ yếu của dịch vụ công là hoạt động đáp ứng nhu cầu thiết yếu của xã hội và cộng đồng, còn việc tiến hành hoạt động ấy có thể do nhà nước hoặc tư nhân đảm nhiệm.

Như vậy, cung ứng dịch vụ công là một chức năng quan trọng của nhà nước đối với xã hội. Cung ứng dịch vụ công chịu sự chi phối của rất nhiều yếu tố, cả chủ quan lẫn khách quan ở mỗi quốc gia và thường xảy ra sự bất cập giữa một bên là cung về dịch vụ công mà đại diện là nhà nước, và một bên là cầu về dịch vụ công mà đại diện là đòi hỏi của mọi người dân trong xã hội. Trong quá trình cải cách nhà nước theo hướng gần dân hơn, đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu của công dân đang diễn ra hiện nay, một yêu cầu bức thiết đặt ra ở nhiều nước trên thế giới là nâng cao hiệu quả của nhà nước trong quản lý và cung ứng dịch vụ công.

Tại Việt Nam, thực hiện và cung ứng dịch vụ công dựa trên nguyên tắc tất cả công dân được tiếp nhận bình đẳng, Nhà nước có trách nhiệm bảo đảm và giám sát tính hiệu quả trong cung ứng và tính công bằng trong thụ hưởng dịch vụ công. Để thực hiện được điều này, nhà nước phải dành một nguồn lực tài chính quan trọng cho cung ứng dịch vụ công. Tuy nhiên, trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội, nhu cầu về dịch vụ công tăng nhanh dẫn đến tình trạng khoản chi phí cho những dịch vụ này vượt quá khả năng đáp ứng của ngân sách nhà nước. Mặt khác, năng lực quản lý dịch vụ công của nhà nước cũng chưa tương xứng với yêu cầu của sự phát triển, nhất là việc đưa ứng dụng công nghệ thông tin vào cung cấp dịch vụ công. Kết quả, một bộ phận người dân chưa tiếp cận đến dịch vụ công; chất lượng dịch vụ công còn nhiều điều bàn cãi..., yêu cầu phải đổi mới dịch vụ công về cả lý thuyết và thực tiễn thực hiện.

Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, là cơ quan quản lý nhà nước trong lĩnh vực lao động, người có công và xã hội, có đối tượng công dân phục vụ rất lớn, từ trẻ sơ sinh đến người cao tuổi, bao gồm cả dịch vụ cho người sống và người đã chết, theo xu thế chung cũng đòi hỏi phải có kế hoạch và lộ trình hoàn thiện hệ thống cung cấp các loại hình dịch vụ công.

Vì vậy, việc nghiên cứu Cơ sở lý luận về thể chế chính sách, thủ tục hành chính, cơ chế cung cấp dịch vụ công và dịch vụ công trong lĩnh vực lao động, người có công và xã hội là cần thiết đối với Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội nhằm nâng cao hiệu quả thực thi chính sách, cải cách hành chính và đổi mới cơ chế cung cấp dịch vụ công các lĩnh vực lao động, người có công và xã hội phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội trong từng thời kỳ của Việt Nam.

2. Mục tiêu nghiên cứu

Cung cấp cơ sở khoa học, thực tiễn và các nội dung cơ bản cho việc hoàn thiện dịch vụ công (thể chế, thủ tục hành chính, cơ chế và mô hình tổ chức cung cấp dịch vụ công) trong ngành lao động, thương binh và xã hội phù hợp với điều kiện của Việt Nam thời kỳ 2016 – 2020.

3. Kết cấu của đề tài

Ngoài phần Mở đầu và Tài liệu tham khảo, nội dung đề tài được kết cấu thành 2 chương:

Chương I: Cơ sở lý luận về thể chế chính sách, thủ tục hành chính và cơ chế cung cấp dịch vụ công ngành lao động, thương binh và xã hội.

Chương II: Kinh nghiệm trong nước, quốc tế về thể chế chính sách, thủ tục hành chính, cơ chế cung cấp dịch vụ công trong lĩnh vực lao động và xã hội.

4. Nội dung chính của đề tài

4.1. Chương I: Cơ sở lý luận về thể chế chính sách, thủ tục hành chính và cơ chế cung cấp dịch vụ công ngành lao động, thương binh và xã hội.

Lý luận về dịch vụ công, thể chế chính sách, thủ tục hành chính và cơ chế cung cấp dịch vụ công, đề tài hệ thống hóa các khái niệm, nội hàm, đặc điểm và cách phân loại dịch vụ công (dịch vụ hành chính công, dịch vụ sự nghiệp công, dịch vụ công ích); làm rõ lý luận về thể chế chính sách dịch vụ công, thủ tục hành chính dịch vụ công và cơ chế cung cấp dịch vụ công; phân tích các mô hình tổ chức, bộ máy cung ứng và quy trình quy định, thực hiện dịch vụ công; đồng thời chỉ ra đặc thù của thể chế chính sách, thủ tục hành chính và dịch vụ công trong ngành lao động, thương binh và xã hội.

Các yếu tố tác động đến khả năng hoàn thiện thể chế, cải cách thủ tục hành chính và đổi mới cơ chế cung cấp dịch vụ công, đề tài phân tích quan điểm, định hướng của Đảng và Nhà nước; các yếu tố gắn với nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, quá trình chuyển đổi nền kinh tế và hội nhập, xu hướng đổi mới vai trò quản lý nhà nước, sự tham gia của khu vực tư nhân và các đối tác khác, việc ứng dụng công nghệ thông tin, cùng nhu cầu về dịch vụ công của ngành lao động, thương binh và xã hội.

Tiêu chí đánh giá hiệu quả dịch vụ công, đề tài xác định các mục tiêu và phương pháp tiếp cận xây dựng tiêu chí đánh giá, các yếu tố đo lường hiệu quả cung cấp dịch vụ công, các quy định hiện hành về tiêu chí đánh giá hiệu quả dịch vụ hành chính công ở Việt Nam, và đề xuất tiêu chí đánh giá hiệu quả dịch vụ công riêng cho ngành lao động, thương binh và xã hội.

Hợp tác công - tư trong quản lý và cung cấp dịch vụ công, đề tài làm rõ khái niệm, nội hàm, vai trò và một số thách thức của hợp tác công - tư; xác định các đối tác tham gia và vai trò của hợp tác công - tư trong quản lý, cung cấp dịch vụ công ngành lao động, thương binh và xã hội.

4.2. Chương II: Kinh nghiệm trong nước, quốc tế về thể chế chính sách, thủ tục hành chính, cơ chế cung cấp dịch vụ công trong lĩnh vực lao động và xã hội.

Xu hướng cải cách thủ tục hành chính và mô hình cung cấp dịch vụ công lĩnh vực lao động - xã hội trên thế giới, đề tài tổng hợp kinh nghiệm cải cách thủ tục hành chính của một số quốc gia (trong đó có Nhật Bản, Trung Quốc); phân tích xu hướng cải cách mô hình cung cấp, đa dạng hóa phương pháp quản lý và xu hướng tài chính dịch vụ công trên thế giới; đồng thời tổng quan một số mô hình tổ chức cung cấp dịch vụ công trợ giúp cho các đối tượng yếu thế.

Kinh nghiệm quốc tế về ứng dụng công nghệ thông tin trong cung cấp dịch vụ công lĩnh vực lao động và xã hội, đề tài trình bày kinh nghiệm ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý đối tượng trợ giúp xã hội và bảo hiểm xã hội tại Ấn Độ, Nhật Bản và một số nước Châu Âu.

Tổng quan một số mô hình cung cấp dịch vụ công ngành lao động, thương binh và xã hội có hiệu quả ở Việt Nam, đề tài phân tích mô hình một cửa trong giải quyết việc làm; mô hình dịch vụ sự nghiệp công do Nhà nước đảm bảo toàn bộ chi phí (kết nối dịch vụ chăm sóc trẻ em bị ảnh hưởng bởi HIV/AIDS tại cộng đồng); và mô hình dịch vụ sự nghiệp công được hỗ trợ một phần chi phí theo lộ trình tính giá dịch vụ (Điểm tư vấn, chăm sóc, hỗ trợ điều trị nghiện ma túy tại cộng đồng tại tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu).

Bài học cho Việt Nam về cải cách thủ tục hành chính, đổi mới cơ chế cung cấp dịch vụ công ngành lao động, thương binh và xã hội. Trên cơ sở nguyên tắc cung cấp dịch vụ xã hội cho các đối tượng yếu thế của các quốc gia phát triển và vai trò của hệ thống thông tin đối với thành công của hệ thống dịch vụ xã hội, đề tài đưa ra các khuyến nghị cho Việt Nam về hoàn thiện thể chế, đơn giản hóa thủ tục hành chính, đa dạng hóa mô hình tổ chức cung cấp dịch vụ công (kể cả hình thức hợp tác công - tư) và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin (xây dựng cổng thông tin điện tử tích hợp, hiện đại hóa cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin, hoàn thiện cơ sở dữ liệu quốc gia và mã số an sinh xã hội) cho ngành lao động, thương binh và xã hội.

Thành viên đề tài:

ThS. Nguyễn Thị Vĩnh Hà, Viện Khoa học Lao động và Xã hội, Thư ký; ThS. Đỗ Thị Thanh Huyền, Viện Khoa học Lao động và Xã hội, Thành viên chính; CN. Đặng Hà Thu, Viện Khoa học Lao động và Xã hội, Thành viên chính; ThS. Hoàng Mạnh Cầm, Viện Khoa học Lao động và Xã hội, Thành viên chính; ThS. Nguyễn Thị Hải Yến, Viện Khoa học Lao động và Xã hội, Thành viên; CN. Vũ Phương Tú, Viện Khoa học Lao động và Xã hội, Thành viên

Từ khóa: Dịch vụ công Thể chế chính sách Thủ tục hành chính Cơ chế cung cấp dịch vụ công